पुरुष सूक्त Purusha Suktam
ऋग्वेद का वह सूक्त जिसमें विराट् पुरुष से आदि यज्ञ के द्वारा लोक, ऋतुएँ, वेद, प्राणी और मानव समाज की उत्पत्ति कही गई है।
- देवता भगवान विष्णु
- प्रकार सूक्त
- भाषा संस्कृत
- परम्परा वैदिक
- स्रोत संस्कृत विकिस्रोत (sa.wikisource.org) — ऋग्वेदः सूक्तं १०.९०, revision 336240 (plain text block)
मूल / शास्त्रीय पाठ सम्पादकीय जाँच
मूल पाठ
सुनें और अभ्यास करें
कृत्रिम (मशीनी) आवाज़ — उच्चारण में त्रुटि हो सकती है; रिकॉर्डिंग को प्राथमिकता दें।
कुंजियाँ (जब प्लेयर पर फ़ोकस हो): ← और → पिछला या अगला पद, स्पेस चलाएँ या रोकें।
यहाँ उच्चारण ऑडियो उपलब्ध नहीं है: इस पाठ की रिकॉर्डिंग अभी नहीं है और इस ब्राउज़र में संस्कृत या हिन्दी की आवाज़ नहीं है।
मन्त्र 1
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt |ஸஹஸ்ரஶீர்ஷா புருஷஃ ஸஹஸ்ராக்ஷஃ ஸஹஸ்ரபாத் ।
स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥१॥sa bhūmiṃ viśvato vṛtvātyatiṣṭhaddaśāṅgulam ||1||ஸ பூமிம் விஶ்வதோ வ்ருத்வாத்யதிஷ்டத்தஶாங்குலம் ॥1॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
पुरुष के हज़ारों सिर, हज़ारों आँखें और हज़ारों पैर हैं। वह पृथ्वी को चारों ओर से घेरकर भी उससे दस अंगुल आगे स्थित है।
मन्त्र 2
पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् ।puruṣa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhavyam |புருஷ ஏவேதம் ஸர்வம் யத்பூதம் யச்ச பவ்யம் ।
उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥२॥utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati ||2||உதாம்ருதத்வஸ்யேஶாநோ யதந்நேநாதிரோஹதி ॥2॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
यह सब कुछ, जो हो चुका और जो होगा, पुरुष ही है। वह अमरत्व का भी स्वामी है, जो अन्न के द्वारा बढ़कर उससे भी आगे है।
मन्त्र 3
एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः ।etāvānasya mahimāto jyāyām̐śca pūruṣaḥ |ஏதாவாநஸ்ய மஹிமாதோ ஜ்யாயாம்ஶ்ச பூருஷஃ ।
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥३॥pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi ||3||பாதோஸ்ய விஶ்வா பூதாநி த்ரிபாதஸ்யாம்ருதம் திவி ॥3॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
इतनी उसकी महिमा है, पर पुरुष इससे भी बड़ा है। सब प्राणी उसका एक चौथाई भाग हैं; उसके तीन चौथाई भाग स्वर्ग में अमृत-रूप हैं।
मन्त्र 4
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः ।tripādūrdhva udaitpuruṣaḥ pādo'syehābhavatpunaḥ |த்ரிபாதூர்த்வ உதைத்புருஷஃ பாதோஸ்யேஹாபவத்புநஃ ।
ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥४॥tato viṣvaṅvyakrāmatsāśanānaśane abhi ||4||ததோ விஷ்வங்வ்யக்ராமத்ஸாஶநாநஶநே அபி ॥4॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
तीन चौथाई भाग से पुरुष ऊपर उठ गया; उसका एक चौथाई भाग यहाँ फिर से प्रकट हुआ। वहाँ से वह खाने वाले और न खाने वाले, सब ओर फैल गया।
मन्त्र 5
तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः ।tasmādvirāḷajāyata virājo adhi pūruṣaḥ |தஸ்மாத்விராளஜாயத விராஜோ அதி பூருஷஃ ।
स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥५॥sa jāto atyaricyata paścādbhūmimatho puraḥ ||5||ஸ ஜாதோ அத்யரிச்யத பஶ்சாத்பூமிமதோ புரஃ ॥5॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
उससे विराट उत्पन्न हुआ, और विराट से पुरुष। उत्पन्न होकर वह पृथ्वी के आगे और पीछे, उससे भी परे फैल गया।
मन्त्र 6
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ।yatpuruṣeṇa haviṣā devā yajñamatanvata |யத்புருஷேண ஹவிஷா தேவா யஜ்ஞமதந்வத ।
वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥६॥vasanto asyāsīdājyaṃ grīṣma idhmaḥ śaraddhaviḥ ||6||வஸந்தோ அஸ்யாஸீதாஜ்யம் க்ரீஷ்ம இத்மஃ ஶரத்தவிஃ ॥6॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
जब देवताओं ने पुरुष को हवि बनाकर यज्ञ किया, तब वसन्त उसका घी, ग्रीष्म उसका ईंधन और शरद उसकी आहुति बना।
मन्त्र 7
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः ।taṃ yajñaṃ barhiṣi praukṣanpuruṣaṃ jātamagrataḥ |தம் யஜ்ஞம் பர்ஹிஷி ப்ரௌக்ஷந்புருஷம் ஜாதமக்ரதஃ ।
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥७॥tena devā ayajanta sādhyā ṛṣayaśca ye ||7||தேந தேவா அயஜந்த ஸாத்யா ருஷயஶ்ச யே ॥7॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
उन्होंने आदि में उत्पन्न उस पुरुष को यज्ञ के रूप में कुश पर अभिषिक्त किया; उसी से देवताओं, साध्यों और ऋषियों ने यज्ञ किया।
मन्त्र 8
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् ।tasmādyajñātsarvahutaḥ sambhṛtaṃ pṛṣadājyam |தஸ்மாத்யஜ்ஞாத்ஸர்வஹுதஃ ஸம்ப்ருதம் ப்ருஷதாஜ்யம் ।
पशून् ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥८॥paśūn tām̐ścakre vāyavyānāraṇyāngrāmyāśca ye ||8||பஶூந் தாம்ஶ்சக்ரே வாயவ்யாநாரண்யாந்க்ராம்யாஶ்ச யே ॥8॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
उस सर्वहुत यज्ञ से दही-मिला घी एकत्र हुआ। उसने वायु में विचरने वाले, वन के और गाँव के पशुओं को बनाया।
मन्त्र 9
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे ।tasmādyajñātsarvahuta ṛcaḥ sāmāni jajñire |தஸ்மாத்யஜ்ஞாத்ஸர்வஹுத ருசஃ ஸாமாநி ஜஜ்ஞிரே ।
छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥९॥chandāṃsi jajñire tasmādyajustasmādajāyata ||9||சந்தாம்ஸி ஜஜ்ஞிரே தஸ்மாத்யஜுஸ்தஸ்மாதஜாயத ॥9॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
उस सर्वहुत यज्ञ से ऋचाएँ और साम उत्पन्न हुए; उसी से छन्द उत्पन्न हुए और उसी से यजुष प्रकट हुआ।
मन्त्र 10
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः ।tasmādaśvā ajāyanta ye ke cobhayādataḥ |தஸ்மாதஶ்வா அஜாயந்த யே கே சோபயாததஃ ।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥१०॥gāvo ha jajñire tasmāttasmājjātā ajāvayaḥ ||10||காவோ ஹ ஜஜ்ஞிரே தஸ்மாத்தஸ்மாஜ்ஜாதா அஜாவயஃ ॥10॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
उससे घोड़े उत्पन्न हुए और वे सब पशु जिनके दोनों जबड़ों में दाँत होते हैं; उससे गौएँ उत्पन्न हुईं, और उसी से बकरियाँ और भेड़ें।
मन्त्र 11
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।yatpuruṣaṃ vyadadhuḥ katidhā vyakalpayan |யத்புருஷம் வ்யததுஃ கதிதா வ்யகல்பயந் ।
मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ॥११॥mukhaṃ kimasya kau bāhū kā ūrū pādā ucyete ||11||முகம் கிமஸ்ய கௌ பாஹூ கா ஊரூ பாதா உச்யேதே ॥11॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
जब उन्होंने पुरुष का विभाजन किया, तो उसे कितने भागों में कल्पित किया? उसका मुख क्या था, भुजाएँ क्या, और उसकी जंघाएँ और पैर क्या कहलाते हैं?
मन्त्र 12
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः ।brāhmaṇo'sya mukhamāsīdbāhū rājanyaḥ kṛtaḥ |ப்ராஹ்மணோஸ்ய முகமாஸீத்பாஹூ ராஜந்யஃ க்ருதஃ ।
ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥१२॥ūrū tadasya yadvaiśyaḥ padbhyāṃ śūdro ajāyata ||12||ஊரூ ததஸ்ய யத்வைஶ்யஃ பத்ப்யாம் ஶூத்ரோ அஜாயத ॥12॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
ब्राह्मण उसका मुख था; राजन्य (क्षत्रिय) उसकी भुजाएँ बना; उसकी जंघाएँ वैश्य हुईं; और उसके पैरों से शूद्र उत्पन्न हुआ।
मन्त्र 13
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ।candramā manaso jātaścakṣoḥ sūryo ajāyata |சந்த்ரமா மநஸோ ஜாதஶ்சக்ஷோஃ ஸூர்யோ அஜாயத ।
मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥१३॥mukhādindraścāgniśca prāṇādvāyurajāyata ||13||முகாதிந்த்ரஶ்சாக்நிஶ்ச ப்ராணாத்வாயுரஜாயத ॥13॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
उसके मन से चन्द्रमा उत्पन्न हुआ, आँख से सूर्य; मुख से इन्द्र और अग्नि, और प्राण से वायु उत्पन्न हुआ।
मन्त्र 14
नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत ।nābhyā āsīdantarikṣaṃ śīrṣṇo dyauḥ samavartata |நாப்யா ஆஸீதந்தரிக்ஷம் ஶீர்ஷ்ணோ த்யௌஃ ஸமவர்தத ।
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन् ॥१४॥padbhyāṃ bhūmirdiśaḥ śrotrāttathā lokām̐ akalpayan ||14||பத்ப்யாம் பூமிர்திஶஃ ஶ்ரோத்ராத்ததா லோகாம் அகல்பயந் ॥14॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
उसकी नाभि से अन्तरिक्ष हुआ, सिर से द्युलोक बना, पैरों से पृथ्वी और कान से दिशाएँ। इस प्रकार उन्होंने लोकों की रचना की।
मन्त्र 15
सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः ।saptāsyāsanparidhayastriḥ sapta samidhaḥ kṛtāḥ |ஸப்தாஸ்யாஸந்பரிதயஸ்த்ரிஃ ஸப்த ஸமிதஃ க்ருதாஃ ।
देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥१५॥devā yadyajñaṃ tanvānā abadhnanpuruṣaṃ paśum ||15||தேவா யத்யஜ்ஞம் தந்வாநா அபத்நந்புருஷம் பஶும் ॥15॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
जब देवताओं ने यज्ञ करते हुए पुरुष को बलि-पशु के रूप में बाँधा, तब उस यज्ञ की सात परिधियाँ थीं और तीन गुणा सात (इक्कीस) समिधाएँ बनाई गईं।
मन्त्र 16
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।yajñena yajñamayajanta devāstāni dharmāṇi prathamānyāsan |யஜ்ஞேந யஜ்ஞமயஜந்த தேவாஸ்தாநி தர்மாணி ப்ரதமாந்யாஸந் ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥१६॥te ha nākaṃ mahimānaḥ sacanta yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ ||16||தே ஹ நாகம் மஹிமாநஃ ஸசந்த யத்ர பூர்வே ஸாத்யாஃ ஸந்தி தேவாஃ ॥16॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
देवताओं ने यज्ञ के द्वारा यज्ञ-पुरुष की आराधना की; यही प्रथम धर्म थे। वे महिमाशाली स्वर्गलोक को प्राप्त हुए, जहाँ प्राचीन साध्य देवता रहते हैं।
अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित
पाठ: ऋग्वेद १०.९० (शाकल शाखा), संस्कृत विकिस्रोत पृष्ठ "ऋग्वेदः सूक्तं १०.९०" (संशोधन 336240) का स्वर-चिह्न रहित मूल पाठ। 11 नवम्बर 2026 को GRETIL ऋग्वेद (मण्डल 10, IAST से देवनागरी में बदलकर) तथा विकिस्रोत के "पुरुषसूक्तम्" (संशोधन 417938) से हर पंक्ति का मिलान किया गया। GRETIL से मेल: 32 में से 32 पंक्तियाँ (केवल चन्द्रबिन्दु/अनुस्वार का भेद); दूसरे विकिस्रोत पाठ के 16 अन्तर उसी प्रतिलिपि की भूलें हैं। संस्करण में कोई संशोधन नहीं किया गया। श्लोकवार अर्थ: उद्योग ज्योतिष सम्पादकीय टीम द्वारा अपने शब्दों में लिखा भावार्थ (in-house paraphrase), अनुवाद नहीं।
रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।
सम्बन्धित
भगवान विष्णु के और पाठ
- आरती · भगवान विष्णु ॐ जय जगदीश हरे Om Jai Jagdish Hare
- ध्यान श्लोक · भगवान विष्णु शान्ताकारं भुजगशयनं Shantakaram Bhujagashayanam
- मूल मन्त्र · भगवान विष्णु ॐ नमो नारायणाय (अष्टाक्षरी मन्त्र) Om Namo Narayanaya (Ashtakshari Mantra)
- स्तुति · भगवान विष्णु दशावतार स्तोत्र (गीतगोविन्द) Dashavatara Stotra (Gita Govinda)
- स्तोत्र · भगवान विष्णु गजेन्द्र मोक्ष स्तोत्र Gajendra Moksha Stotram
- गायत्री मन्त्र · भगवान विष्णु विष्णु गायत्री (नारायण गायत्री) Vishnu Gayatri (Narayana Gayatri)
- अष्टकम् · भगवान विष्णु अच्युताष्टकम् Achyutashtakam
- सूक्त · भगवान विष्णु नारायण सूक्त Narayana Suktam
प्रश्न
पुरुष सूक्त क्या है?
ऋग्वेद का वह सूक्त जिसमें विराट् पुरुष से आदि यज्ञ के द्वारा लोक, ऋतुएँ, वेद, प्राणी और मानव समाज की उत्पत्ति कही गई है।
पुरुष सूक्त किस देवता से जुड़ा है?
पुरुष सूक्त भगवान विष्णु से जुड़ा है। पालनकर्ता, जो राम और कृष्ण जैसे अवतार लेते हैं; वैष्णव परम्पराओं के परमेश्वर। एकादशी व्रत उन्हीं को समर्पित हैं।
पुरुष सूक्त का अर्थ क्या है?
संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। सहस्र सिर, नेत्र और चरणों वाला पुरुष पृथ्वी को सब ओर से व्याप्त कर उससे भी ऊपर है। जो हुआ है और जो होगा, सब वही पुरुष है; उसका एक पाद यह दृश्य जगत् है, तीन पाद अमृत ऊपर हैं। उससे विराट् हुआ; देवों ने पुरुष को हवि बनाकर जो यज्ञ किया उससे ऋतुएँ, ऋचा-साम-यजुः और छन्द, घोड़े-गौ-अजावि और चार वर्ण उत्पन्न हुए; मन से चन्द्र, नेत्र से सूर्य, मुख से इन्द्र-अग्नि, प्राण से वायु, सिर से द्युलोक और चरणों से भूमि। देवों ने यज्ञ से यज्ञ का यजन किया; ये ही प्रथम धर्म थे।
पुरुष सूक्त का स्रोत क्या है?
ऋग्वेद (शाकल शाखा) — Mandala 10, Sukta 90 (seer Narayana). परम्परा: वैदिक।
क्या पुरुष सूक्त के अलग-अलग संस्करण हैं?
दो पाठ प्रचलित हैं। यह ऋग्वेदीय पाठ (शाकल, १०.९०) है: सोलह मन्त्र, अन्तिम त्रिष्टुप्। यजुर्वेदीय पाठ (तैत्तिरीय आरण्यक ३.१२; वाजसनेयि संहिता ३१) में अठारह से बाईस मन्त्र कुछ भिन्न क्रम में हैं और अद्भ्यः सम्भूतः तथा वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् जैसे अतिरिक्त मन्त्र हैं; दक्षिण की मन्दिर-पूजा में प्रायः वही उत्तरनारायण अनुवाक के साथ पढ़ा जाता है। वह अलग पाठ है और यहाँ नहीं मिलाया गया। विकिस्रोत का "पुरुषसूक्तम्" (संशोधन 417938) पृष्ठ ऋग्वेदीय पाठ ही है, आगे ॐ तच्छं योरावृणीमहे शान्ति मन्त्र के साथ।