पुरुष सूक्त Purusha Suktam
ऋग्वेद का वह सूक्त जिसमें विराट् पुरुष से आदि यज्ञ के द्वारा लोक, ऋतुएँ, वेद, प्राणी और मानव समाज की उत्पत्ति कही गई है।
- देवता भगवान विष्णु
- प्रकार सूक्त
- भाषा संस्कृत
- परम्परा वैदिक
- स्रोत संस्कृत विकिस्रोत (sa.wikisource.org) — ऋग्वेदः सूक्तं १०.९०, revision 336240 (plain text block)
मूल / शास्त्रीय पाठ सम्पादकीय जाँच
मूल पाठ
सुनें और अभ्यास करें
कृत्रिम (मशीनी) आवाज़ — उच्चारण में त्रुटि हो सकती है; रिकॉर्डिंग को प्राथमिकता दें।
कुंजियाँ (जब प्लेयर पर फ़ोकस हो): ← और → पिछला या अगला पद, स्पेस चलाएँ या रोकें।
यहाँ उच्चारण ऑडियो उपलब्ध नहीं है: इस पाठ की रिकॉर्डिंग अभी नहीं है और इस ब्राउज़र में संस्कृत या हिन्दी की आवाज़ नहीं है।
मन्त्र 1
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt |সহস্রশীর্ষা পুরুষঃ সহস্রাক্ষঃ সহস্রপাত্ ।
स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥१॥sa bhūmiṃ viśvato vṛtvātyatiṣṭhaddaśāṅgulam ||1||স ভূমিং বিশ্বতো বৃত্বাত্যতিষ্ঠদ্দশাঙ্গুলম্ ॥1॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
पुरुष के हज़ारों सिर, हज़ारों आँखें और हज़ारों पैर हैं। वह पृथ्वी को चारों ओर से घेरकर भी उससे दस अंगुल आगे स्थित है।
मन्त्र 2
पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् ।puruṣa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhavyam |পুরুষ এবেদং সর্বং যদ্ভূতং যচ্চ ভব্যম্ ।
उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥२॥utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati ||2||উতামৃতত্বস্যেশানো যদন্নেনাতিরোহতি ॥2॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
यह सब कुछ, जो हो चुका और जो होगा, पुरुष ही है। वह अमरत्व का भी स्वामी है, जो अन्न के द्वारा बढ़कर उससे भी आगे है।
मन्त्र 3
एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः ।etāvānasya mahimāto jyāyām̐śca pūruṣaḥ |এতাবানস্য মহিমাতো জ্যাযাঁশ্চ পূরুষঃ ।
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥३॥pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi ||3||পাদোঽস্য বিশ্বা ভূতানি ত্রিপাদস্যামৃতং দিবি ॥3॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
इतनी उसकी महिमा है, पर पुरुष इससे भी बड़ा है। सब प्राणी उसका एक चौथाई भाग हैं; उसके तीन चौथाई भाग स्वर्ग में अमृत-रूप हैं।
मन्त्र 4
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः ।tripādūrdhva udaitpuruṣaḥ pādo'syehābhavatpunaḥ |ত্রিপাদূর্ধ্ব উদৈত্পুরুষঃ পাদোঽস্যেহাভবত্পুনঃ ।
ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥४॥tato viṣvaṅvyakrāmatsāśanānaśane abhi ||4||ততো বিষ্বঙ্ব্যক্রামত্সাশনানশনে অভি ॥4॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
तीन चौथाई भाग से पुरुष ऊपर उठ गया; उसका एक चौथाई भाग यहाँ फिर से प्रकट हुआ। वहाँ से वह खाने वाले और न खाने वाले, सब ओर फैल गया।
मन्त्र 5
तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः ।tasmādvirāḷajāyata virājo adhi pūruṣaḥ |তস্মাদ্বিরালজাযত বিরাজো অধি পূরুষঃ ।
स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥५॥sa jāto atyaricyata paścādbhūmimatho puraḥ ||5||স জাতো অত্যরিচ্যত পশ্চাদ্ভূমিমথো পুরঃ ॥5॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
उससे विराट उत्पन्न हुआ, और विराट से पुरुष। उत्पन्न होकर वह पृथ्वी के आगे और पीछे, उससे भी परे फैल गया।
मन्त्र 6
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ।yatpuruṣeṇa haviṣā devā yajñamatanvata |যত্পুরুষেণ হবিষা দেবা যজ্ঞমতন্বত ।
वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥६॥vasanto asyāsīdājyaṃ grīṣma idhmaḥ śaraddhaviḥ ||6||বসন্তো অস্যাসীদাজ্যং গ্রীষ্ম ইধ্মঃ শরদ্ধবিঃ ॥6॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
जब देवताओं ने पुरुष को हवि बनाकर यज्ञ किया, तब वसन्त उसका घी, ग्रीष्म उसका ईंधन और शरद उसकी आहुति बना।
मन्त्र 7
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः ।taṃ yajñaṃ barhiṣi praukṣanpuruṣaṃ jātamagrataḥ |তং যজ্ঞং বর্হিষি প্রৌক্ষন্পুরুষং জাতমগ্রতঃ ।
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥७॥tena devā ayajanta sādhyā ṛṣayaśca ye ||7||তেন দেবা অযজন্ত সাধ্যা ঋষযশ্চ যে ॥7॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
उन्होंने आदि में उत्पन्न उस पुरुष को यज्ञ के रूप में कुश पर अभिषिक्त किया; उसी से देवताओं, साध्यों और ऋषियों ने यज्ञ किया।
मन्त्र 8
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् ।tasmādyajñātsarvahutaḥ sambhṛtaṃ pṛṣadājyam |তস্মাদ্যজ্ঞাত্সর্বহুতঃ সম্ভৃতং পৃষদাজ্যম্ ।
पशून् ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥८॥paśūn tām̐ścakre vāyavyānāraṇyāngrāmyāśca ye ||8||পশূন্ তাঁশ্চক্রে বাযব্যানারণ্যান্গ্রাম্যাশ্চ যে ॥8॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
उस सर्वहुत यज्ञ से दही-मिला घी एकत्र हुआ। उसने वायु में विचरने वाले, वन के और गाँव के पशुओं को बनाया।
मन्त्र 9
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे ।tasmādyajñātsarvahuta ṛcaḥ sāmāni jajñire |তস্মাদ্যজ্ঞাত্সর্বহুত ঋচঃ সামানি জজ্ঞিরে ।
छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥९॥chandāṃsi jajñire tasmādyajustasmādajāyata ||9||ছন্দাংসি জজ্ঞিরে তস্মাদ্যজুস্তস্মাদজাযত ॥9॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
उस सर्वहुत यज्ञ से ऋचाएँ और साम उत्पन्न हुए; उसी से छन्द उत्पन्न हुए और उसी से यजुष प्रकट हुआ।
मन्त्र 10
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः ।tasmādaśvā ajāyanta ye ke cobhayādataḥ |তস্মাদশ্বা অজাযন্ত যে কে চোভযাদতঃ ।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥१०॥gāvo ha jajñire tasmāttasmājjātā ajāvayaḥ ||10||গাবো হ জজ্ঞিরে তস্মাত্তস্মাজ্জাতা অজাবযঃ ॥10॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
उससे घोड़े उत्पन्न हुए और वे सब पशु जिनके दोनों जबड़ों में दाँत होते हैं; उससे गौएँ उत्पन्न हुईं, और उसी से बकरियाँ और भेड़ें।
मन्त्र 11
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।yatpuruṣaṃ vyadadhuḥ katidhā vyakalpayan |যত্পুরুষং ব্যদধুঃ কতিধা ব্যকল্পযন্ ।
मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ॥११॥mukhaṃ kimasya kau bāhū kā ūrū pādā ucyete ||11||মুখং কিমস্য কৌ বাহূ কা ঊরূ পাদা উচ্যেতে ॥11॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
जब उन्होंने पुरुष का विभाजन किया, तो उसे कितने भागों में कल्पित किया? उसका मुख क्या था, भुजाएँ क्या, और उसकी जंघाएँ और पैर क्या कहलाते हैं?
मन्त्र 12
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः ।brāhmaṇo'sya mukhamāsīdbāhū rājanyaḥ kṛtaḥ |ব্রাহ্মণোঽস্য মুখমাসীদ্বাহূ রাজন্যঃ কৃতঃ ।
ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥१२॥ūrū tadasya yadvaiśyaḥ padbhyāṃ śūdro ajāyata ||12||ঊরূ তদস্য যদ্বৈশ্যঃ পদ্ভ্যাং শূদ্রো অজাযত ॥12॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
ब्राह्मण उसका मुख था; राजन्य (क्षत्रिय) उसकी भुजाएँ बना; उसकी जंघाएँ वैश्य हुईं; और उसके पैरों से शूद्र उत्पन्न हुआ।
मन्त्र 13
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ।candramā manaso jātaścakṣoḥ sūryo ajāyata |চন্দ্রমা মনসো জাতশ্চক্ষোঃ সূর্যো অজাযত ।
मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥१३॥mukhādindraścāgniśca prāṇādvāyurajāyata ||13||মুখাদিন্দ্রশ্চাগ্নিশ্চ প্রাণাদ্বাযুরজাযত ॥13॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
उसके मन से चन्द्रमा उत्पन्न हुआ, आँख से सूर्य; मुख से इन्द्र और अग्नि, और प्राण से वायु उत्पन्न हुआ।
मन्त्र 14
नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत ।nābhyā āsīdantarikṣaṃ śīrṣṇo dyauḥ samavartata |নাভ্যা আসীদন্তরিক্ষং শীর্ষ্ণো দ্যৌঃ সমবর্তত ।
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन् ॥१४॥padbhyāṃ bhūmirdiśaḥ śrotrāttathā lokām̐ akalpayan ||14||পদ্ভ্যাং ভূমির্দিশঃ শ্রোত্রাত্তথা লোকাঁ অকল্পযন্ ॥14॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
उसकी नाभि से अन्तरिक्ष हुआ, सिर से द्युलोक बना, पैरों से पृथ्वी और कान से दिशाएँ। इस प्रकार उन्होंने लोकों की रचना की।
मन्त्र 15
सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः ।saptāsyāsanparidhayastriḥ sapta samidhaḥ kṛtāḥ |সপ্তাস্যাসন্পরিধযস্ত্রিঃ সপ্ত সমিধঃ কৃতাঃ ।
देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥१५॥devā yadyajñaṃ tanvānā abadhnanpuruṣaṃ paśum ||15||দেবা যদ্যজ্ঞং তন্বানা অবধ্নন্পুরুষং পশুম্ ॥15॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
जब देवताओं ने यज्ञ करते हुए पुरुष को बलि-पशु के रूप में बाँधा, तब उस यज्ञ की सात परिधियाँ थीं और तीन गुणा सात (इक्कीस) समिधाएँ बनाई गईं।
मन्त्र 16
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।yajñena yajñamayajanta devāstāni dharmāṇi prathamānyāsan |যজ্ঞেন যজ্ঞমযজন্ত দেবাস্তানি ধর্মাণি প্রথমান্যাসন্ ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥१६॥te ha nākaṃ mahimānaḥ sacanta yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ ||16||তে হ নাকং মহিমানঃ সচন্ত যত্র পূর্বে সাধ্যাঃ সন্তি দেবাঃ ॥16॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
देवताओं ने यज्ञ के द्वारा यज्ञ-पुरुष की आराधना की; यही प्रथम धर्म थे। वे महिमाशाली स्वर्गलोक को प्राप्त हुए, जहाँ प्राचीन साध्य देवता रहते हैं।
अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित
पाठ: ऋग्वेद १०.९० (शाकल शाखा), संस्कृत विकिस्रोत पृष्ठ "ऋग्वेदः सूक्तं १०.९०" (संशोधन 336240) का स्वर-चिह्न रहित मूल पाठ। 11 नवम्बर 2026 को GRETIL ऋग्वेद (मण्डल 10, IAST से देवनागरी में बदलकर) तथा विकिस्रोत के "पुरुषसूक्तम्" (संशोधन 417938) से हर पंक्ति का मिलान किया गया। GRETIL से मेल: 32 में से 32 पंक्तियाँ (केवल चन्द्रबिन्दु/अनुस्वार का भेद); दूसरे विकिस्रोत पाठ के 16 अन्तर उसी प्रतिलिपि की भूलें हैं। संस्करण में कोई संशोधन नहीं किया गया। श्लोकवार अर्थ: उद्योग ज्योतिष सम्पादकीय टीम द्वारा अपने शब्दों में लिखा भावार्थ (in-house paraphrase), अनुवाद नहीं।
रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।
सम्बन्धित
भगवान विष्णु के और पाठ
- आरती · भगवान विष्णु ॐ जय जगदीश हरे Om Jai Jagdish Hare
- ध्यान श्लोक · भगवान विष्णु शान्ताकारं भुजगशयनं Shantakaram Bhujagashayanam
- मूल मन्त्र · भगवान विष्णु ॐ नमो नारायणाय (अष्टाक्षरी मन्त्र) Om Namo Narayanaya (Ashtakshari Mantra)
- स्तुति · भगवान विष्णु दशावतार स्तोत्र (गीतगोविन्द) Dashavatara Stotra (Gita Govinda)
- स्तोत्र · भगवान विष्णु गजेन्द्र मोक्ष स्तोत्र Gajendra Moksha Stotram
- गायत्री मन्त्र · भगवान विष्णु विष्णु गायत्री (नारायण गायत्री) Vishnu Gayatri (Narayana Gayatri)
- अष्टकम् · भगवान विष्णु अच्युताष्टकम् Achyutashtakam
- सूक्त · भगवान विष्णु नारायण सूक्त Narayana Suktam
प्रश्न
पुरुष सूक्त क्या है?
ऋग्वेद का वह सूक्त जिसमें विराट् पुरुष से आदि यज्ञ के द्वारा लोक, ऋतुएँ, वेद, प्राणी और मानव समाज की उत्पत्ति कही गई है।
पुरुष सूक्त किस देवता से जुड़ा है?
पुरुष सूक्त भगवान विष्णु से जुड़ा है। पालनकर्ता, जो राम और कृष्ण जैसे अवतार लेते हैं; वैष्णव परम्पराओं के परमेश्वर। एकादशी व्रत उन्हीं को समर्पित हैं।
पुरुष सूक्त का अर्थ क्या है?
संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। सहस्र सिर, नेत्र और चरणों वाला पुरुष पृथ्वी को सब ओर से व्याप्त कर उससे भी ऊपर है। जो हुआ है और जो होगा, सब वही पुरुष है; उसका एक पाद यह दृश्य जगत् है, तीन पाद अमृत ऊपर हैं। उससे विराट् हुआ; देवों ने पुरुष को हवि बनाकर जो यज्ञ किया उससे ऋतुएँ, ऋचा-साम-यजुः और छन्द, घोड़े-गौ-अजावि और चार वर्ण उत्पन्न हुए; मन से चन्द्र, नेत्र से सूर्य, मुख से इन्द्र-अग्नि, प्राण से वायु, सिर से द्युलोक और चरणों से भूमि। देवों ने यज्ञ से यज्ञ का यजन किया; ये ही प्रथम धर्म थे।
पुरुष सूक्त का स्रोत क्या है?
ऋग्वेद (शाकल शाखा) — Mandala 10, Sukta 90 (seer Narayana). परम्परा: वैदिक।
क्या पुरुष सूक्त के अलग-अलग संस्करण हैं?
दो पाठ प्रचलित हैं। यह ऋग्वेदीय पाठ (शाकल, १०.९०) है: सोलह मन्त्र, अन्तिम त्रिष्टुप्। यजुर्वेदीय पाठ (तैत्तिरीय आरण्यक ३.१२; वाजसनेयि संहिता ३१) में अठारह से बाईस मन्त्र कुछ भिन्न क्रम में हैं और अद्भ्यः सम्भूतः तथा वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् जैसे अतिरिक्त मन्त्र हैं; दक्षिण की मन्दिर-पूजा में प्रायः वही उत्तरनारायण अनुवाक के साथ पढ़ा जाता है। वह अलग पाठ है और यहाँ नहीं मिलाया गया। विकिस्रोत का "पुरुषसूक्तम्" (संशोधन 417938) पृष्ठ ऋग्वेदीय पाठ ही है, आगे ॐ तच्छं योरावृणीमहे शान्ति मन्त्र के साथ।