सूक्त · भगवान विष्णु

पुरुष सूक्त Purusha Suktam

ऋग्वेद का वह सूक्त जिसमें विराट् पुरुष से आदि यज्ञ के द्वारा लोक, ऋतुएँ, वेद, प्राणी और मानव समाज की उत्पत्ति कही गई है।

मूल / शास्त्रीय पाठ सम्पादकीय जाँच

PDF

मूल पाठ

मन्त्र 1

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt |സഹസ്രശീര്ഷാ പുരുഷഃ സഹസ്രാക്ഷഃ സഹസ്രപാത് ।

स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥१॥sa bhūmiṃ viśvato vṛtvātyatiṣṭhaddaśāṅgulam ||1||സ ഭൂമിം വിശ്വതോ വൃത്വാത്യതിഷ്ഠദ്ദശാങ്ഗുലമ് ॥1॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

पुरुष के हज़ारों सिर, हज़ारों आँखें और हज़ारों पैर हैं। वह पृथ्वी को चारों ओर से घेरकर भी उससे दस अंगुल आगे स्थित है।

यह पद साझा करें

मन्त्र 2

पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् ।puruṣa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhavyam |പുരുഷ ഏവേദം സര്വം യദ്ഭൂതം യച്ച ഭവ്യമ് ।

उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥२॥utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati ||2||ഉതാമൃതത്വസ്യേശാനോ യദന്നേനാതിരോഹതി ॥2॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

यह सब कुछ, जो हो चुका और जो होगा, पुरुष ही है। वह अमरत्व का भी स्वामी है, जो अन्न के द्वारा बढ़कर उससे भी आगे है।

यह पद साझा करें

मन्त्र 3

एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः ।etāvānasya mahimāto jyāyām̐śca pūruṣaḥ |ഏതാവാനസ്യ മഹിമാതോ ജ്യായാംശ്ച പൂരുഷഃ ।

पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥३॥pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi ||3||പാദോഽസ്യ വിശ്വാ ഭൂതാനി ത്രിപാദസ്യാമൃതം ദിവി ॥3॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

इतनी उसकी महिमा है, पर पुरुष इससे भी बड़ा है। सब प्राणी उसका एक चौथाई भाग हैं; उसके तीन चौथाई भाग स्वर्ग में अमृत-रूप हैं।

यह पद साझा करें

मन्त्र 4

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः ।tripādūrdhva udaitpuruṣaḥ pādo'syehābhavatpunaḥ |ത്രിപാദൂര്ധ്വ ഉദൈത്പുരുഷഃ പാദോഽസ്യേഹാഭവത്പുനഃ ।

ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥४॥tato viṣvaṅvyakrāmatsāśanānaśane abhi ||4||തതോ വിഷ്വങ്വ്യക്രാമത്സാശനാനശനേ അഭി ॥4॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

तीन चौथाई भाग से पुरुष ऊपर उठ गया; उसका एक चौथाई भाग यहाँ फिर से प्रकट हुआ। वहाँ से वह खाने वाले और न खाने वाले, सब ओर फैल गया।

यह पद साझा करें

मन्त्र 5

तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः ।tasmādvirāḷajāyata virājo adhi pūruṣaḥ |തസ്മാദ്വിരാളജായത വിരാജോ അധി പൂരുഷഃ ।

स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥५॥sa jāto atyaricyata paścādbhūmimatho puraḥ ||5||സ ജാതോ അത്യരിച്യത പശ്ചാദ്ഭൂമിമഥോ പുരഃ ॥5॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

उससे विराट उत्पन्न हुआ, और विराट से पुरुष। उत्पन्न होकर वह पृथ्वी के आगे और पीछे, उससे भी परे फैल गया।

यह पद साझा करें

मन्त्र 6

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ।yatpuruṣeṇa haviṣā devā yajñamatanvata |യത്പുരുഷേണ ഹവിഷാ ദേവാ യജ്ഞമതന്വത ।

वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥६॥vasanto asyāsīdājyaṃ grīṣma idhmaḥ śaraddhaviḥ ||6||വസന്തോ അസ്യാസീദാജ്യം ഗ്രീഷ്മ ഇധ്മഃ ശരദ്ധവിഃ ॥6॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

जब देवताओं ने पुरुष को हवि बनाकर यज्ञ किया, तब वसन्त उसका घी, ग्रीष्म उसका ईंधन और शरद उसकी आहुति बना।

यह पद साझा करें

मन्त्र 7

तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः ।taṃ yajñaṃ barhiṣi praukṣanpuruṣaṃ jātamagrataḥ |തം യജ്ഞം ബര്ഹിഷി പ്രൌക്ഷന്പുരുഷം ജാതമഗ്രതഃ ।

तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥७॥tena devā ayajanta sādhyā ṛṣayaśca ye ||7||തേന ദേവാ അയജന്ത സാധ്യാ ഋഷയശ്ച യേ ॥7॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

उन्होंने आदि में उत्पन्न उस पुरुष को यज्ञ के रूप में कुश पर अभिषिक्त किया; उसी से देवताओं, साध्यों और ऋषियों ने यज्ञ किया।

यह पद साझा करें

मन्त्र 8

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् ।tasmādyajñātsarvahutaḥ sambhṛtaṃ pṛṣadājyam |തസ്മാദ്യജ്ഞാത്സര്വഹുതഃ സമ്ഭൃതം പൃഷദാജ്യമ് ।

पशून् ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥८॥paśūn tām̐ścakre vāyavyānāraṇyāngrāmyāśca ye ||8||പശൂന് താംശ്ചക്രേ വായവ്യാനാരണ്യാന്ഗ്രാമ്യാശ്ച യേ ॥8॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

उस सर्वहुत यज्ञ से दही-मिला घी एकत्र हुआ। उसने वायु में विचरने वाले, वन के और गाँव के पशुओं को बनाया।

यह पद साझा करें

मन्त्र 9

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे ।tasmādyajñātsarvahuta ṛcaḥ sāmāni jajñire |തസ്മാദ്യജ്ഞാത്സര്വഹുത ഋചഃ സാമാനി ജജ്ഞിരേ ।

छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥९॥chandāṃsi jajñire tasmādyajustasmādajāyata ||9||ഛന്ദാംസി ജജ്ഞിരേ തസ്മാദ്യജുസ്തസ്മാദജായത ॥9॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

उस सर्वहुत यज्ञ से ऋचाएँ और साम उत्पन्न हुए; उसी से छन्द उत्पन्न हुए और उसी से यजुष प्रकट हुआ।

यह पद साझा करें

मन्त्र 10

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः ।tasmādaśvā ajāyanta ye ke cobhayādataḥ |തസ്മാദശ്വാ അജായന്ത യേ കേ ചോഭയാദതഃ ।

गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥१०॥gāvo ha jajñire tasmāttasmājjātā ajāvayaḥ ||10||ഗാവോ ഹ ജജ്ഞിരേ തസ്മാത്തസ്മാജ്ജാതാ അജാവയഃ ॥10॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

उससे घोड़े उत्पन्न हुए और वे सब पशु जिनके दोनों जबड़ों में दाँत होते हैं; उससे गौएँ उत्पन्न हुईं, और उसी से बकरियाँ और भेड़ें।

यह पद साझा करें

मन्त्र 11

यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।yatpuruṣaṃ vyadadhuḥ katidhā vyakalpayan |യത്പുരുഷം വ്യദധുഃ കതിധാ വ്യകല്പയന് ।

मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ॥११॥mukhaṃ kimasya kau bāhū kā ūrū pādā ucyete ||11||മുഖം കിമസ്യ കൌ ബാഹൂ കാ ഊരൂ പാദാ ഉച്യേതേ ॥11॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

जब उन्होंने पुरुष का विभाजन किया, तो उसे कितने भागों में कल्पित किया? उसका मुख क्या था, भुजाएँ क्या, और उसकी जंघाएँ और पैर क्या कहलाते हैं?

यह पद साझा करें

मन्त्र 12

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः ।brāhmaṇo'sya mukhamāsīdbāhū rājanyaḥ kṛtaḥ |ബ്രാഹ്മണോഽസ്യ മുഖമാസീദ്ബാഹൂ രാജന്യഃ കൃതഃ ।

ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥१२॥ūrū tadasya yadvaiśyaḥ padbhyāṃ śūdro ajāyata ||12||ഊരൂ തദസ്യ യദ്വൈശ്യഃ പദ്ഭ്യാം ശൂദ്രോ അജായത ॥12॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

ब्राह्मण उसका मुख था; राजन्य (क्षत्रिय) उसकी भुजाएँ बना; उसकी जंघाएँ वैश्य हुईं; और उसके पैरों से शूद्र उत्पन्न हुआ।

यह पद साझा करें

मन्त्र 13

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ।candramā manaso jātaścakṣoḥ sūryo ajāyata |ചന്ദ്രമാ മനസോ ജാതശ്ചക്ഷോഃ സൂര്യോ അജായത ।

मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥१३॥mukhādindraścāgniśca prāṇādvāyurajāyata ||13||മുഖാദിന്ദ്രശ്ചാഗ്നിശ്ച പ്രാണാദ്വായുരജായത ॥13॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

उसके मन से चन्द्रमा उत्पन्न हुआ, आँख से सूर्य; मुख से इन्द्र और अग्नि, और प्राण से वायु उत्पन्न हुआ।

यह पद साझा करें

मन्त्र 14

नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत ।nābhyā āsīdantarikṣaṃ śīrṣṇo dyauḥ samavartata |നാഭ്യാ ആസീദന്തരിക്ഷം ശീര്ഷ്ണോ ദ്യൌഃ സമവര്തത ।

पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन् ॥१४॥padbhyāṃ bhūmirdiśaḥ śrotrāttathā lokām̐ akalpayan ||14||പദ്ഭ്യാം ഭൂമിര്ദിശഃ ശ്രോത്രാത്തഥാ ലോകാം അകല്പയന് ॥14॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

उसकी नाभि से अन्तरिक्ष हुआ, सिर से द्युलोक बना, पैरों से पृथ्वी और कान से दिशाएँ। इस प्रकार उन्होंने लोकों की रचना की।

यह पद साझा करें

मन्त्र 15

सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः ।saptāsyāsanparidhayastriḥ sapta samidhaḥ kṛtāḥ |സപ്താസ്യാസന്പരിധയസ്ത്രിഃ സപ്ത സമിധഃ കൃതാഃ ।

देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥१५॥devā yadyajñaṃ tanvānā abadhnanpuruṣaṃ paśum ||15||ദേവാ യദ്യജ്ഞം തന്വാനാ അബധ്നന്പുരുഷം പശുമ് ॥15॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

जब देवताओं ने यज्ञ करते हुए पुरुष को बलि-पशु के रूप में बाँधा, तब उस यज्ञ की सात परिधियाँ थीं और तीन गुणा सात (इक्कीस) समिधाएँ बनाई गईं।

यह पद साझा करें

मन्त्र 16

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।yajñena yajñamayajanta devāstāni dharmāṇi prathamānyāsan |യജ്ഞേന യജ്ഞമയജന്ത ദേവാസ്താനി ധര്മാണി പ്രഥമാന്യാസന് ।

ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥१६॥te ha nākaṃ mahimānaḥ sacanta yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ ||16||തേ ഹ നാകം മഹിമാനഃ സചന്ത യത്ര പൂര്വേ സാധ്യാഃ സന്തി ദേവാഃ ॥16॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

देवताओं ने यज्ञ के द्वारा यज्ञ-पुरुष की आराधना की; यही प्रथम धर्म थे। वे महिमाशाली स्वर्गलोक को प्राप्त हुए, जहाँ प्राचीन साध्य देवता रहते हैं।

यह पद साझा करें

अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित

पाठ: ऋग्वेद १०.९० (शाकल शाखा), संस्कृत विकिस्रोत पृष्ठ "ऋग्वेदः सूक्तं १०.९०" (संशोधन 336240) का स्वर-चिह्न रहित मूल पाठ। 11 नवम्बर 2026 को GRETIL ऋग्वेद (मण्डल 10, IAST से देवनागरी में बदलकर) तथा विकिस्रोत के "पुरुषसूक्तम्" (संशोधन 417938) से हर पंक्ति का मिलान किया गया। GRETIL से मेल: 32 में से 32 पंक्तियाँ (केवल चन्द्रबिन्दु/अनुस्वार का भेद); दूसरे विकिस्रोत पाठ के 16 अन्तर उसी प्रतिलिपि की भूलें हैं। संस्करण में कोई संशोधन नहीं किया गया। श्लोकवार अर्थ: उद्योग ज्योतिष सम्पादकीय टीम द्वारा अपने शब्दों में लिखा भावार्थ (in-house paraphrase), अनुवाद नहीं।

रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।

सम्बन्धित

भगवान विष्णु के और पाठ

प्रश्न

पुरुष सूक्त क्या है?

ऋग्वेद का वह सूक्त जिसमें विराट् पुरुष से आदि यज्ञ के द्वारा लोक, ऋतुएँ, वेद, प्राणी और मानव समाज की उत्पत्ति कही गई है।

पुरुष सूक्त किस देवता से जुड़ा है?

पुरुष सूक्त भगवान विष्णु से जुड़ा है। पालनकर्ता, जो राम और कृष्ण जैसे अवतार लेते हैं; वैष्णव परम्पराओं के परमेश्वर। एकादशी व्रत उन्हीं को समर्पित हैं।

पुरुष सूक्त का अर्थ क्या है?

संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। सहस्र सिर, नेत्र और चरणों वाला पुरुष पृथ्वी को सब ओर से व्याप्त कर उससे भी ऊपर है। जो हुआ है और जो होगा, सब वही पुरुष है; उसका एक पाद यह दृश्य जगत् है, तीन पाद अमृत ऊपर हैं। उससे विराट् हुआ; देवों ने पुरुष को हवि बनाकर जो यज्ञ किया उससे ऋतुएँ, ऋचा-साम-यजुः और छन्द, घोड़े-गौ-अजावि और चार वर्ण उत्पन्न हुए; मन से चन्द्र, नेत्र से सूर्य, मुख से इन्द्र-अग्नि, प्राण से वायु, सिर से द्युलोक और चरणों से भूमि। देवों ने यज्ञ से यज्ञ का यजन किया; ये ही प्रथम धर्म थे।

पुरुष सूक्त का स्रोत क्या है?

ऋग्वेद (शाकल शाखा) — Mandala 10, Sukta 90 (seer Narayana). परम्परा: वैदिक।

क्या पुरुष सूक्त के अलग-अलग संस्करण हैं?

दो पाठ प्रचलित हैं। यह ऋग्वेदीय पाठ (शाकल, १०.९०) है: सोलह मन्त्र, अन्तिम त्रिष्टुप्। यजुर्वेदीय पाठ (तैत्तिरीय आरण्यक ३.१२; वाजसनेयि संहिता ३१) में अठारह से बाईस मन्त्र कुछ भिन्न क्रम में हैं और अद्भ्यः सम्भूतः तथा वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् जैसे अतिरिक्त मन्त्र हैं; दक्षिण की मन्दिर-पूजा में प्रायः वही उत्तरनारायण अनुवाक के साथ पढ़ा जाता है। वह अलग पाठ है और यहाँ नहीं मिलाया गया। विकिस्रोत का "पुरुषसूक्तम्" (संशोधन 417938) पृष्ठ ऋग्वेदीय पाठ ही है, आगे ॐ तच्छं योरावृणीमहे शान्ति मन्त्र के साथ।

व्हाट्सऐप