स्तोत्र · सूर्य देव

आदित्य हृदय स्तोत्र Aditya Hridayam

सूर्य देव की वह स्तुति जो महर्षि अगस्त्य ने रावण से अन्तिम युद्ध से पहले रणभूमि में श्रीराम को सिखाई।

मूल / शास्त्रीय पाठ सम्पादकीय जाँच

PDF

मूल पाठ

श्लोक 1

ततो युद्धपरिश्रान्तं समरे चिन्तया स्थितम् ।tato yuddhapariśrāntaṃ samare cintayā sthitam |

रावणं चाग्रतो दृष्ट्वा युद्धाय समुपस्थितम् ॥ १ ॥rāvaṇaṃ cāgrato dṛṣṭvā yuddhāya samupasthitam || 1 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

तब युद्ध से थककर रणभूमि में चिन्ता में डूबे खड़े राम को, और सामने युद्ध के लिए तैयार खड़े रावण को देखकर,

यह पद साझा करें

श्लोक 2

दैवतैश्च समागम्य द्रष्टुमभ्यागतो रणम् ।daivataiśca samāgamya draṣṭumabhyāgato raṇam |

उपागम्याब्रवीद्राममगस्त्यो भगवानृषिः ॥ २ ॥upāgamyābravīdrāmamagastyo bhagavānṛṣiḥ || 2 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

देवताओं के साथ युद्ध देखने आए भगवान ऋषि अगस्त्य राम के पास गए और बोले।

यह पद साझा करें

श्लोक 3

राम राम महाबाहो शृणु गुह्यं सनातनम् ।rāma rāma mahābāho śṛṇu guhyaṃ sanātanam |

येन सर्वानरीन्वत्स समरे विजयिष्यसि ॥ ३ ॥yena sarvānarīnvatsa samare vijayiṣyasi || 3 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

हे राम, हे महाबाहु राम, वत्स, यह सनातन रहस्य सुनो, जिससे तुम युद्ध में अपने सब शत्रुओं पर विजय पाओगे।

यह पद साझा करें

श्लोक 4

आदित्यहृदयं पुण्यं सर्वशत्रुविनाशनम् ।ādityahṛdayaṃ puṇyaṃ sarvaśatruvināśanam |

जयावहं जपेन्नित्यमक्षय्यं परमं शिवम् ॥ ४ ॥jayāvahaṃ japennityamakṣayyaṃ paramaṃ śivam || 4 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

आदित्यहृदय पवित्र है और सब शत्रुओं का नाश करता है; यह विजय दिलाता है, इसका नित्य जप करना चाहिए, यह अक्षय, परम और कल्याणकारी है।

यह पद साझा करें

श्लोक 5

सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम्।sarvamaṅgalamāṅgalyaṃ sarvapāpapraṇāśanam|

चिन्ताशोकप्रशमनम् आयुर्वर्धनमुत्तमम्॥ ५ ॥cintāśokapraśamanam āyurvardhanamuttamam|| 5 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

यह सब मंगलों में मंगलमय और सब पापों का नाशक है; यह चिन्ता और शोक को शान्त करता है और आयु बढ़ाने वाला उत्तम स्तोत्र है (ग्रन्थ का पारम्परिक फल-वचन)।

यह पद साझा करें

श्लोक 6

रश्मिमन्तं समुद्यन्तं देवासुरनमस्कृतम् ।raśmimantaṃ samudyantaṃ devāsuranamaskṛtam |

पूजयस्व विवस्वन्तं भास्करं भुवनेश्वरम् ॥ ६ ॥pūjayasva vivasvantaṃ bhāskaraṃ bhuvaneśvaram || 6 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

किरणों से युक्त, उदय होते हुए, देवताओं और असुरों द्वारा नमस्कृत, भुवनों के स्वामी भास्कर विवस्वान (सूर्य) की पूजा करो।

यह पद साझा करें

श्लोक 7

सर्वदेवात्मको ह्येष तेजस्वी रश्मिभावनः ।sarvadevātmako hyeṣa tejasvī raśmibhāvanaḥ |

एष देवासुरगणाँल्लोकान् पाति गभस्तिभिः॥ ७ ॥eṣa devāsuragaṇām̐llokān pāti gabhastibhiḥ|| 7 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

वे सब देवताओं के स्वरूप हैं, तेजस्वी हैं और अपनी किरणों से सबका पोषण करते हैं। वे अपनी किरणों से देवों, असुरों और सब लोकों की रक्षा करते हैं।

यह पद साझा करें

श्लोक 8

एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवः स्कन्दः प्रजापतिः।eṣa brahmā ca viṣṇuśca śivaḥ skandaḥ prajāpatiḥ|

महेन्द्रो धनदः कालो यमः सोमो ह्यपां पतिः॥ ८ ॥mahendro dhanadaḥ kālo yamaḥ somo hyapāṃ patiḥ|| 8 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

वे ही ब्रह्मा, विष्णु, शिव, स्कन्द और प्रजापति हैं; वे ही महेन्द्र, धन देने वाले कुबेर, काल, यम, चन्द्रमा और जल के स्वामी वरुण हैं।

यह पद साझा करें

श्लोक 9

पितरो वसवः साध्या ह्यश्विनौ मरुतो मनुः।pitaro vasavaḥ sādhyā hyaśvinau maruto manuḥ|

वायुर्वह्निः प्रजाप्राण ऋतुकर्ता प्रभाकरः॥ ९ ॥vāyurvahniḥ prajāprāṇa ṛtukartā prabhākaraḥ|| 9 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

वे ही पितर, वसु, साध्य, दोनों अश्विनीकुमार, मरुद्गण और मनु हैं; वे ही वायु, अग्नि, प्राणियों के प्राण, ऋतुओं के कर्ता और प्रकाश देने वाले प्रभाकर हैं।

यह पद साझा करें

श्लोक 10

आदित्यः सविता सूर्यः खगः पूषा गभस्तिमान्।ādityaḥ savitā sūryaḥ khagaḥ pūṣā gabhastimān|

सुवर्णसदृशो भानुर्हिरण्यरेता दिवाकरः ॥ १० ॥suvarṇasadṛśo bhānurhiraṇyaretā divākaraḥ || 10 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

वे आदित्य, सविता, सूर्य, आकाश में विचरने वाले, पोषण करने वाले पूषा, किरणों वाले, स्वर्ण-समान भानु, स्वर्णिम बीज वाले और दिन बनाने वाले दिवाकर हैं।

यह पद साझा करें

श्लोक 11

हरिदश्वः सहस्रार्चिः सप्तसप्तिर्मरीचिमान्।haridaśvaḥ sahasrārciḥ saptasaptirmarīcimān|

तिमिरोन्मथनः शम्भुस्त्वष्टा मार्ताण्ड अंशुमान्॥ ११ ॥timironmathanaḥ śambhustvaṣṭā mārtāṇḍa aṃśumān|| 11 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

उनके घोड़े हरित वर्ण के हैं, उनकी सहस्र ज्वालाएँ हैं, सात घोड़े हैं और वे प्रकाश-किरणों से युक्त हैं; वे अन्धकार का नाश करते हैं; वे शम्भु, त्वष्टा, मार्तण्ड और अंशुमान हैं।

यह पद साझा करें

श्लोक 12

हिरण्यगर्भः शिशिरस्तपनो भास्करो रविः।hiraṇyagarbhaḥ śiśirastapano bhāskaro raviḥ|

अग्निगर्भोऽदितेः पुत्रः शङ्खः शिशिरनाशनः॥ १२ ॥agnigarbho'diteḥ putraḥ śaṅkhaḥ śiśiranāśanaḥ|| 12 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

वे हिरण्यगर्भ हैं, शीतल भी और तपाने वाले भी, भास्कर और रवि हैं; उनके भीतर अग्नि है, वे अदिति के पुत्र, शंख और शीत का नाश करने वाले हैं।

यह पद साझा करें

श्लोक 13

व्योमनाथस्तमोभेदी ऋग्यजुःसामपारगः।vyomanāthastamobhedī ṛgyajuḥsāmapāragaḥ|

घनवृष्टिरपांमित्रो विन्ध्यवीथी प्लवङ्गमः ॥ १३ ॥ghanavṛṣṭirapāṃmitro vindhyavīthī plavaṅgamaḥ || 13 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

वे आकाश के स्वामी, अन्धकार को भेदने वाले और ऋग्, यजुः तथा साम वेदों के पारंगत हैं; वे घनी वर्षा लाने वाले, जल के मित्र हैं और आकाश-पथ पर तीव्र गति से चलते हैं।

यह पद साझा करें

श्लोक 14

आतपी मण्डली मृत्युः पिङ्गलः सर्वतापनः।ātapī maṇḍalī mṛtyuḥ piṅgalaḥ sarvatāpanaḥ|

कविर्विश्वो महातेजाः रक्तः सर्वभवोद्भवः॥ १४ ॥kavirviśvo mahātejāḥ raktaḥ sarvabhavodbhavaḥ|| 14 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

वे ताप देने वाले, मण्डलाकार, मृत्यु-स्वरूप, पिंगल वर्ण वाले और सबको तपाने वाले हैं; वे कवि, विश्व-रूप, महान तेजस्वी, रक्त वर्ण वाले और सबकी उत्पत्ति के कारण हैं।

यह पद साझा करें

श्लोक 15

नक्षत्रग्रहताराणामधिपो विश्वभावनः ।nakṣatragrahatārāṇāmadhipo viśvabhāvanaḥ |

तेजसामपि तेजस्वी द्वादशात्मन्नमोऽस्तु ते ॥ १५ ॥tejasāmapi tejasvī dvādaśātmannamo'stu te || 15 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

नक्षत्रों, ग्रहों और तारों के स्वामी, विश्व के रचयिता, तेजस्वियों में भी तेजस्वी, हे बारह रूपों वाले, आपको नमस्कार है।

यह पद साझा करें

श्लोक 16

नमः पूर्वाय गिरये पश्चिमायाद्रये नमः।namaḥ pūrvāya giraye paścimāyādraye namaḥ|

ज्योतिर्गणानां पतये दिनाधिपतये नमः ॥ १६ ॥jyotirgaṇānāṃ pataye dinādhipataye namaḥ || 16 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

पूर्व के पर्वत (उदयाचल) को और पश्चिम के पर्वत (अस्ताचल) को नमस्कार; ज्योतियों के समूह के स्वामी और दिन के अधिपति को नमस्कार।

यह पद साझा करें

श्लोक 17

जयाय जयभद्राय हर्यश्वाय नमो नमः।jayāya jayabhadrāya haryaśvāya namo namaḥ|

नमो नमः सहस्रांशो आदित्याय नमो नमः॥ १७ ॥namo namaḥ sahasrāṃśo ādityāya namo namaḥ|| 17 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

विजयी को, विजय के कल्याणरूप को और हरित घोड़ों वाले को बार-बार नमस्कार; सहस्र किरणों वाले आदित्य को बार-बार नमस्कार।

यह पद साझा करें

श्लोक 18

नम उग्राय वीराय सारङ्गाय नमो नमः ।nama ugrāya vīrāya sāraṅgāya namo namaḥ |

नमः पद्मप्रबोधाय मार्ताण्डाय नमो नमः॥ १८ ॥namaḥ padmaprabodhāya mārtāṇḍāya namo namaḥ|| 18 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

उग्र, वीर और तीव्रगामी को नमस्कार; कमल को खिलाने वाले मार्तण्ड को बार-बार नमस्कार।

यह पद साझा करें

श्लोक 19

ब्रह्मेशानाच्युतेशाय सूर्यायादित्यवर्चसे।brahmeśānācyuteśāya sūryāyādityavarcase|

भास्वते सर्वभक्षाय रौद्राय वपुषे नमः ॥ १९ ॥bhāsvate sarvabhakṣāya raudrāya vapuṣe namaḥ || 19 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

ब्रह्मा, शिव और विष्णु के भी स्वामी, आदित्य के तेज वाले सूर्य, प्रकाशमान, सबका भक्षण करने वाले और रौद्र रूप वाले को नमस्कार।

यह पद साझा करें

श्लोक 20

तमोघ्नाय हिमघ्नाय शत्रुघ्नायाऽमितात्मने ।tamoghnāya himaghnāya śatrughnāyā'mitātmane |

कृतघ्नघ्नाय देवाय ज्योतिषां पतये नमः ॥ २० ॥kṛtaghnaghnāya devāya jyotiṣāṃ pataye namaḥ || 20 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

अन्धकार, शीत और शत्रुओं का नाश करने वाले, अपरिमित आत्मा वाले, कृतघ्नों का नाश करने वाले और सब ज्योतियों के स्वामी देव को नमस्कार।

यह पद साझा करें

श्लोक 21

तप्तचामीकराभाय वह्नये विश्वकर्मणे ।taptacāmīkarābhāya vahnaye viśvakarmaṇe |

नमस्तमोभिनिघ्नाय रुचये लोकसाक्षिणे॥ २१ ॥namastamobhinighnāya rucaye lokasākṣiṇe|| 21 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

तपे हुए सोने की आभा वाले, अग्नि-रूप, विश्व के कर्ता, अन्धकार को दूर करने वाले, कान्ति-रूप और लोक के साक्षी को नमस्कार।

यह पद साझा करें

श्लोक 22

नाशयत्येष वै भूतं तदेव सृजति प्रभुः।nāśayatyeṣa vai bhūtaṃ tadeva sṛjati prabhuḥ|

पायत्येष तपत्येष वर्षत्येष गभस्तिभिः ॥ २२ ॥pāyatyeṣa tapatyeṣa varṣatyeṣa gabhastibhiḥ || 22 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

यही प्रभु प्राणियों का नाश करते हैं और फिर उनकी रचना करते हैं; अपनी किरणों से वे पालन करते हैं, तपाते हैं और वर्षा करते हैं।

यह पद साझा करें

श्लोक 23

एष सुप्तेषु जागर्ति भूतेषु परिनिष्ठितः ।eṣa supteṣu jāgarti bhūteṣu pariniṣṭhitaḥ |

एष एवाग्निहोत्रं च फलं चैवाग्निहोत्रिणाम्॥ २३ ॥eṣa evāgnihotraṃ ca phalaṃ caivāgnihotriṇām|| 23 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

वे सोते हुए प्राणियों में भी जागते हैं और सबके भीतर स्थित हैं; वे ही अग्निहोत्र हैं और अग्निहोत्र करने वालों का फल भी वही हैं।

यह पद साझा करें

श्लोक 24

वेदाश्च क्रतवश्चैव क्रतूनां फलमेव च।vedāśca kratavaścaiva kratūnāṃ phalameva ca|

यानि कृत्यानि लोकेषु सर्व एष रविः प्रभुः ॥ २४ ॥yāni kṛtyāni lokeṣu sarva eṣa raviḥ prabhuḥ || 24 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

वेद, यज्ञ और यज्ञों का फल, तथा संसार में होने वाले सब कर्म, यह सब प्रभु रवि ही हैं।

यह पद साझा करें

श्लोक 25

एनमापत्सु कृच्छ्रेषु कान्तारेषु भयेषु च ।enamāpatsu kṛcchreṣu kāntāreṣu bhayeṣu ca |

कीर्तयन् पुरुषः कश्चिन्नावसीदति राघव॥ २५ ॥kīrtayan puruṣaḥ kaścinnāvasīdati rāghava|| 25 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

हे राघव, जो कोई विपत्ति, कठिनाई, वन या भय में इनका कीर्तन करता है, वह दुखी होकर हार नहीं मानता (ग्रन्थ का पारम्परिक फल-वचन)।

यह पद साझा करें

श्लोक 26

पूजयस्वैनमेकाग्रो देवदेवं जगत्पतिम् ।pūjayasvainamekāgro devadevaṃ jagatpatim |

एतत्त्रिगुणितं जप्त्वा युद्धेषु विजयिष्यसि ॥ २६ ॥etattriguṇitaṃ japtvā yuddheṣu vijayiṣyasi || 26 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

एकाग्र होकर देवों के देव, जगत के स्वामी की पूजा करो; इसका तीन बार जप करके तुम युद्ध में विजय पाओगे।

यह पद साझा करें

श्लोक 27

अस्मिन्क्षणे महाबाहो रावणं त्वं वधिष्यसि ।asminkṣaṇe mahābāho rāvaṇaṃ tvaṃ vadhiṣyasi |

एवमुक्त्वा तदाऽगस्त्यो जगाम च यथागतम् ॥ २७ ॥evamuktvā tadā'gastyo jagāma ca yathāgatam || 27 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

हे महाबाहु, इसी क्षण तुम रावण का वध करोगे। यह कहकर अगस्त्य जैसे आए थे वैसे ही चले गए।

यह पद साझा करें

श्लोक 28

एतच्छ्रुत्वा महातेजा नष्टशोकोऽभवत्तदा ।etacchrutvā mahātejā naṣṭaśoko'bhavattadā |

धारयामास सुप्रीतो राघवः प्रयतात्मवान् ॥ २८ ॥dhārayāmāsa suprīto rāghavaḥ prayatātmavān || 28 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

यह सुनकर महातेजस्वी राघव का शोक दूर हो गया; अत्यन्त प्रसन्न और संयमित मन से उन्होंने इसे धारण किया।

यह पद साझा करें

श्लोक 29

आदित्यं प्रेक्ष्य जप्त्वा तु परं हर्षमवाप्तवान् ।ādityaṃ prekṣya japtvā tu paraṃ harṣamavāptavān |

त्रिराचम्य शुचिर्भूत्वा धनुरादाय वीर्यवान् ॥ २९ ॥trirācamya śucirbhūtvā dhanurādāya vīryavān || 29 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

सूर्य की ओर देखकर इसका जप करके उन्हें परम हर्ष मिला; तीन बार आचमन करके पवित्र होकर पराक्रमी राम ने धनुष उठा लिया।

यह पद साझा करें

श्लोक 30

रावणं प्रेक्ष्य हृष्टात्मा युद्धाय समुपागमत् ।rāvaṇaṃ prekṣya hṛṣṭātmā yuddhāya samupāgamat |

सर्वयत्नेन महता वधे तस्य धृतोऽभवत् ॥ ३० ॥sarvayatnena mahatā vadhe tasya dhṛto'bhavat || 30 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

रावण को देखकर वे प्रसन्न मन से युद्ध के लिए आगे बढ़े और पूरे महान प्रयत्न से उसके वध का निश्चय किया।

यह पद साझा करें

श्लोक 31

अथ रविरवदन्निरीक्ष्य रामंatha raviravadannirīkṣya rāmaṃ

मुदितमनाः परमं प्रहृष्यमाणः ।muditamanāḥ paramaṃ prahṛṣyamāṇaḥ |

निशिचरपतिसङ्क्षयं विदित्वाniśicarapatisaṅkṣayaṃ viditvā

सुरगणमध्यगतो वचस्त्वरेति ॥ ३१ ॥suragaṇamadhyagato vacastvareti || 31 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

तब देवताओं के बीच स्थित सूर्य ने प्रसन्न मन और अत्यन्त हर्ष के साथ राम को देखा और निशाचरों के राजा का अन्त निकट जानकर कहा: शीघ्रता करो।

यह पद साझा करें

अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ

पाठ: Brihat Stotra Ratnakara, vol. 1 (1953), pages 391–395 of the scanned edition, as transcribed and proofread on Sanskrit Wikisource (https://sa.wikisource.org/wiki/पृष्ठम्:बृहत्स्तोत्ररत्नाकरः_(प्रथमः_भागः).pdf/३९१)। 27 सितम्बर 2026 को हर पंक्ति का एक स्वतन्त्र प्रतिलिपि से मिलान किया गया (sanskritdocuments.org, केवल मिलान हेतु)। मेल खाती पंक्तियाँ: 43; संशोधित: 22; जहाँ स्रोतों में अन्तर है वहाँ संस्करण का पाठ रखा गया: 0। श्लोकवार अर्थ: उद्योग ज्योतिष सम्पादकीय टीम द्वारा अपने शब्दों में लिखा भावार्थ (in-house paraphrase), अनुवाद नहीं।

रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।

सम्बन्धित

सूर्य देव के और पाठ

इन्हीं अवसरों के लिए

प्रश्न

आदित्य हृदय स्तोत्र क्या है?

सूर्य देव की वह स्तुति जो महर्षि अगस्त्य ने रावण से अन्तिम युद्ध से पहले रणभूमि में श्रीराम को सिखाई।

आदित्य हृदय स्तोत्र किस देवता से जुड़ा है?

आदित्य हृदय स्तोत्र सूर्य देव से जुड़ा है। सूर्य देव, जिन्हें सूर्योदय के समय अर्घ्य दिया जाता है; नवग्रहों में प्रथम। रविवार, मकर संक्रान्ति और छठ उनसे जुड़े हैं।

आदित्य हृदय स्तोत्र का अर्थ क्या है?

युद्ध से पहले थके हुए श्रीराम को देखकर अगस्त्य मुनि उन्हें यह "सूर्य का हृदय" सिखाते हैं। इसमें सूर्य को सभी देवताओं का स्वरूप, लोकों का पालन और संहार करने वाला बताकर अनेक नामों से नमस्कार किया गया है। अगस्त्य कहते हैं कि संकट में इसका पाठ करने वाला दुःखी नहीं होता; श्रीराम तीन बार इसका जप करके युद्ध में विजय प्राप्त करते हैं।

आदित्य हृदय स्तोत्र का स्रोत क्या है?

वाल्मीकि रामायण — Yuddha Kanda (the sarga number differs between editions). परम्परा: अनेक परम्पराओं में प्रचलित।

क्या आदित्य हृदय स्तोत्र के अलग-अलग संस्करण हैं?

मुद्रित संस्करणों में कुछ शब्दों, श्लोक-संख्या और प्रारम्भिक व अन्तिम श्लोकों में अन्तर मिलता है। यह पाठ टिप्पणी में बताए संस्करण पर आधारित है; केवल वहीं बदलाव किया गया है जहाँ स्रोत प्रतिलिपि की भूल दिखाते हैं।

व्हाट्सऐप