आदित्य हृदय स्तोत्र Aditya Hridayam
सूर्य देव की वह स्तुति जो महर्षि अगस्त्य ने रावण से अन्तिम युद्ध से पहले रणभूमि में श्रीराम को सिखाई।
- देवता सूर्य देव
- प्रकार स्तोत्र
- भाषा संस्कृत
- परम्परा अनेक परम्पराओं में प्रचलित
- स्रोत बृहत्स्तोत्ररत्नाकर, प्रथम भाग (1953) — Vol. 1, scan pages 391–395
मूल / शास्त्रीय पाठ सम्पादकीय जाँच
मूल पाठ
सुनें और अभ्यास करें
कृत्रिम (मशीनी) आवाज़ — उच्चारण में त्रुटि हो सकती है; रिकॉर्डिंग को प्राथमिकता दें।
कुंजियाँ (जब प्लेयर पर फ़ोकस हो): ← और → पिछला या अगला पद, स्पेस चलाएँ या रोकें।
यहाँ उच्चारण ऑडियो उपलब्ध नहीं है: इस पाठ की रिकॉर्डिंग अभी नहीं है और इस ब्राउज़र में संस्कृत या हिन्दी की आवाज़ नहीं है।
श्लोक 1
ततो युद्धपरिश्रान्तं समरे चिन्तया स्थितम् ।tato yuddhapariśrāntaṃ samare cintayā sthitam |ਤਤੋ ਯੁਦ੍ਧਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਸਮਰੇ ਚਿਨ੍ਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।
रावणं चाग्रतो दृष्ट्वा युद्धाय समुपस्थितम् ॥ १ ॥rāvaṇaṃ cāgrato dṛṣṭvā yuddhāya samupasthitam || 1 ||ਰਾਵਣਂ ਚਾਗ੍ਰਤੋ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਟ੍ਵਾ ਯੁਦ੍ਧਾਯ ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ 1 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
तब युद्ध से थककर रणभूमि में चिन्ता में डूबे खड़े राम को, और सामने युद्ध के लिए तैयार खड़े रावण को देखकर,
श्लोक 2
दैवतैश्च समागम्य द्रष्टुमभ्यागतो रणम् ।daivataiśca samāgamya draṣṭumabhyāgato raṇam |ਦੈਵਤੈਸ਼੍ਚ ਸਮਾਗਮ੍ਯ ਦ੍ਰਸ਼੍ਟੁਮਭ੍ਯਾਗਤੋ ਰਣਮ੍ ।
उपागम्याब्रवीद्राममगस्त्यो भगवानृषिः ॥ २ ॥upāgamyābravīdrāmamagastyo bhagavānṛṣiḥ || 2 ||ਉਪਾਗਮ੍ਯਾਬ੍ਰਵੀਦ੍ਰਾਮਮਗਸ੍ਤ੍ਯੋ ਭਗਵਾਨ੍ਰਿਸ਼ਿਃ ॥ 2 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
देवताओं के साथ युद्ध देखने आए भगवान ऋषि अगस्त्य राम के पास गए और बोले।
श्लोक 3
राम राम महाबाहो शृणु गुह्यं सनातनम् ।rāma rāma mahābāho śṛṇu guhyaṃ sanātanam |ਰਾਮ ਰਾਮ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸ਼੍ਰਿਣੁ ਗੁਹ੍ਯਂ ਸਨਾਤਨਮ੍ ।
येन सर्वानरीन्वत्स समरे विजयिष्यसि ॥ ३ ॥yena sarvānarīnvatsa samare vijayiṣyasi || 3 ||ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਾਨਰੀਨ੍ਵਤ੍ਸ ਸਮਰੇ ਵਿਜਯਿਸ਼੍ਯਸਿ ॥ 3 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
हे राम, हे महाबाहु राम, वत्स, यह सनातन रहस्य सुनो, जिससे तुम युद्ध में अपने सब शत्रुओं पर विजय पाओगे।
श्लोक 4
आदित्यहृदयं पुण्यं सर्वशत्रुविनाशनम् ।ādityahṛdayaṃ puṇyaṃ sarvaśatruvināśanam |ਆਦਿਤ੍ਯਹ੍ਰਿਦਯਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਤ੍ਰੁਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ।
जयावहं जपेन्नित्यमक्षय्यं परमं शिवम् ॥ ४ ॥jayāvahaṃ japennityamakṣayyaṃ paramaṃ śivam || 4 ||ਜਯਾਵਹਂ ਜਪੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯਂ ਪਰਮਂ ਸ਼ਿਵਮ੍ ॥ 4 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
आदित्यहृदय पवित्र है और सब शत्रुओं का नाश करता है; यह विजय दिलाता है, इसका नित्य जप करना चाहिए, यह अक्षय, परम और कल्याणकारी है।
श्लोक 5
सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम्।sarvamaṅgalamāṅgalyaṃ sarvapāpapraṇāśanam|ਸਰ੍ਵਮਙ੍ਗਲਮਾਙ੍ਗਲ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਪਾਪਪ੍ਰਣਾਸ਼ਨਮ੍।
चिन्ताशोकप्रशमनम् आयुर्वर्धनमुत्तमम्॥ ५ ॥cintāśokapraśamanam āyurvardhanamuttamam|| 5 ||ਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ੋਕਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮ੍ ਆਯੁਰ੍ਵਰ੍ਧਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍॥ 5 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
यह सब मंगलों में मंगलमय और सब पापों का नाशक है; यह चिन्ता और शोक को शान्त करता है और आयु बढ़ाने वाला उत्तम स्तोत्र है (ग्रन्थ का पारम्परिक फल-वचन)।
श्लोक 6
रश्मिमन्तं समुद्यन्तं देवासुरनमस्कृतम् ।raśmimantaṃ samudyantaṃ devāsuranamaskṛtam |ਰਸ਼੍ਮਿਮਨ੍ਤਂ ਸਮੁਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਦੇਵਾਸੁਰਨਮਸ੍ਕ੍ਰਿਤਮ੍ ।
पूजयस्व विवस्वन्तं भास्करं भुवनेश्वरम् ॥ ६ ॥pūjayasva vivasvantaṃ bhāskaraṃ bhuvaneśvaram || 6 ||ਪੂਜਯਸ੍ਵ ਵਿਵਸ੍ਵਨ੍ਤਂ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਭੁਵਨੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ ॥ 6 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
किरणों से युक्त, उदय होते हुए, देवताओं और असुरों द्वारा नमस्कृत, भुवनों के स्वामी भास्कर विवस्वान (सूर्य) की पूजा करो।
श्लोक 7
सर्वदेवात्मको ह्येष तेजस्वी रश्मिभावनः ।sarvadevātmako hyeṣa tejasvī raśmibhāvanaḥ |ਸਰ੍ਵਦੇਵਾਤ੍ਮਕੋ ਹ੍ਯੇਸ਼ ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਰਸ਼੍ਮਿਭਾਵਨਃ ।
एष देवासुरगणाँल्लोकान् पाति गभस्तिभिः॥ ७ ॥eṣa devāsuragaṇām̐llokān pāti gabhastibhiḥ|| 7 ||ਏਸ਼ ਦੇਵਾਸੁਰਗਣਾਁਲ੍ਲੋਕਾਨ੍ ਪਾਤਿ ਗਭਸ੍ਤਿਭਿਃ॥ 7 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
वे सब देवताओं के स्वरूप हैं, तेजस्वी हैं और अपनी किरणों से सबका पोषण करते हैं। वे अपनी किरणों से देवों, असुरों और सब लोकों की रक्षा करते हैं।
श्लोक 8
एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवः स्कन्दः प्रजापतिः।eṣa brahmā ca viṣṇuśca śivaḥ skandaḥ prajāpatiḥ|ਏਸ਼ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚ ਵਿਸ਼੍ਣੁਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਵਃ ਸ੍ਕਨ੍ਦਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ।
महेन्द्रो धनदः कालो यमः सोमो ह्यपां पतिः॥ ८ ॥mahendro dhanadaḥ kālo yamaḥ somo hyapāṃ patiḥ|| 8 ||ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਧਨਦਃ ਕਾਲੋ ਯਮਃ ਸੋਮੋ ਹ੍ਯਪਾਂ ਪਤਿਃ॥ 8 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
वे ही ब्रह्मा, विष्णु, शिव, स्कन्द और प्रजापति हैं; वे ही महेन्द्र, धन देने वाले कुबेर, काल, यम, चन्द्रमा और जल के स्वामी वरुण हैं।
श्लोक 9
पितरो वसवः साध्या ह्यश्विनौ मरुतो मनुः।pitaro vasavaḥ sādhyā hyaśvinau maruto manuḥ|ਪਿਤਰੋ ਵਸਵਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਹ੍ਯਸ਼੍ਵਿਨੌ ਮਰੁਤੋ ਮਨੁਃ।
वायुर्वह्निः प्रजाप्राण ऋतुकर्ता प्रभाकरः॥ ९ ॥vāyurvahniḥ prajāprāṇa ṛtukartā prabhākaraḥ|| 9 ||ਵਾਯੁਰ੍ਵਹ੍ਨਿਃ ਪ੍ਰਜਾਪ੍ਰਾਣ ਰਿਤੁਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਭਾਕਰਃ॥ 9 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
वे ही पितर, वसु, साध्य, दोनों अश्विनीकुमार, मरुद्गण और मनु हैं; वे ही वायु, अग्नि, प्राणियों के प्राण, ऋतुओं के कर्ता और प्रकाश देने वाले प्रभाकर हैं।
श्लोक 10
आदित्यः सविता सूर्यः खगः पूषा गभस्तिमान्।ādityaḥ savitā sūryaḥ khagaḥ pūṣā gabhastimān|ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਸਵਿਤਾ ਸੂਰ੍ਯਃ ਖਗਃ ਪੂਸ਼ਾ ਗਭਸ੍ਤਿਮਾਨ੍।
सुवर्णसदृशो भानुर्हिरण्यरेता दिवाकरः ॥ १० ॥suvarṇasadṛśo bhānurhiraṇyaretā divākaraḥ || 10 ||ਸੁਵਰ੍ਣਸਦ੍ਰਿਸ਼ੋ ਭਾਨੁਰ੍ਹਿਰਣ੍ਯਰੇਤਾ ਦਿਵਾਕਰਃ ॥ 10 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
वे आदित्य, सविता, सूर्य, आकाश में विचरने वाले, पोषण करने वाले पूषा, किरणों वाले, स्वर्ण-समान भानु, स्वर्णिम बीज वाले और दिन बनाने वाले दिवाकर हैं।
श्लोक 11
हरिदश्वः सहस्रार्चिः सप्तसप्तिर्मरीचिमान्।haridaśvaḥ sahasrārciḥ saptasaptirmarīcimān|ਹਰਿਦਸ਼੍ਵਃ ਸਹਸ੍ਰਾਰ੍ਚਿਃ ਸਪ੍ਤਸਪ੍ਤਿਰ੍ਮਰੀਚਿਮਾਨ੍।
तिमिरोन्मथनः शम्भुस्त्वष्टा मार्ताण्ड अंशुमान्॥ ११ ॥timironmathanaḥ śambhustvaṣṭā mārtāṇḍa aṃśumān|| 11 ||ਤਿਮਿਰੋਨ੍ਮਥਨਃ ਸ਼ਮ੍ਭੁਸ੍ਤ੍ਵਸ਼੍ਟਾ ਮਾਰ੍ਤਾਣ੍ਡ ਅਂਸ਼ੁਮਾਨ੍॥ 11 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
उनके घोड़े हरित वर्ण के हैं, उनकी सहस्र ज्वालाएँ हैं, सात घोड़े हैं और वे प्रकाश-किरणों से युक्त हैं; वे अन्धकार का नाश करते हैं; वे शम्भु, त्वष्टा, मार्तण्ड और अंशुमान हैं।
श्लोक 12
हिरण्यगर्भः शिशिरस्तपनो भास्करो रविः।hiraṇyagarbhaḥ śiśirastapano bhāskaro raviḥ|ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸ੍ਤਪਨੋ ਭਾਸ੍ਕਰੋ ਰਵਿਃ।
अग्निगर्भोऽदितेः पुत्रः शङ्खः शिशिरनाशनः॥ १२ ॥agnigarbho'diteḥ putraḥ śaṅkhaḥ śiśiranāśanaḥ|| 12 ||ਅਗ੍ਨਿਗਰ੍ਭੋਦਿਤੇਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਸ਼ਙ੍ਖਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਨਾਸ਼ਨਃ॥ 12 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
वे हिरण्यगर्भ हैं, शीतल भी और तपाने वाले भी, भास्कर और रवि हैं; उनके भीतर अग्नि है, वे अदिति के पुत्र, शंख और शीत का नाश करने वाले हैं।
श्लोक 13
व्योमनाथस्तमोभेदी ऋग्यजुःसामपारगः।vyomanāthastamobhedī ṛgyajuḥsāmapāragaḥ|ਵ੍ਯੋਮਨਾਥਸ੍ਤਮੋਭੇਦੀ ਰਿਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਪਾਰਗਃ।
घनवृष्टिरपांमित्रो विन्ध्यवीथी प्लवङ्गमः ॥ १३ ॥ghanavṛṣṭirapāṃmitro vindhyavīthī plavaṅgamaḥ || 13 ||ਘਨਵ੍ਰਿਸ਼੍ਟਿਰਪਾਂਮਿਤ੍ਰੋ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਵੀਥੀ ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਮਃ ॥ 13 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
वे आकाश के स्वामी, अन्धकार को भेदने वाले और ऋग्, यजुः तथा साम वेदों के पारंगत हैं; वे घनी वर्षा लाने वाले, जल के मित्र हैं और आकाश-पथ पर तीव्र गति से चलते हैं।
श्लोक 14
आतपी मण्डली मृत्युः पिङ्गलः सर्वतापनः।ātapī maṇḍalī mṛtyuḥ piṅgalaḥ sarvatāpanaḥ|ਆਤਪੀ ਮਣ੍ਡਲੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁਃ ਪਿਙ੍ਗਲਃ ਸਰ੍ਵਤਾਪਨਃ।
कविर्विश्वो महातेजाः रक्तः सर्वभवोद्भवः॥ १४ ॥kavirviśvo mahātejāḥ raktaḥ sarvabhavodbhavaḥ|| 14 ||ਕਵਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵੋ ਮਹਾਤੇਜਾਃ ਰਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਭਵੋਦ੍ਭਵਃ॥ 14 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
वे ताप देने वाले, मण्डलाकार, मृत्यु-स्वरूप, पिंगल वर्ण वाले और सबको तपाने वाले हैं; वे कवि, विश्व-रूप, महान तेजस्वी, रक्त वर्ण वाले और सबकी उत्पत्ति के कारण हैं।
श्लोक 15
नक्षत्रग्रहताराणामधिपो विश्वभावनः ।nakṣatragrahatārāṇāmadhipo viśvabhāvanaḥ |ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਗ੍ਰਹਤਾਰਾਣਾਮਧਿਪੋ ਵਿਸ਼੍ਵਭਾਵਨਃ ।
तेजसामपि तेजस्वी द्वादशात्मन्नमोऽस्तु ते ॥ १५ ॥tejasāmapi tejasvī dvādaśātmannamo'stu te || 15 ||ਤੇਜਸਾਮਪਿ ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਤ੍ਮਨ੍ਨਮੋਸ੍ਤੁ ਤੇ ॥ 15 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
नक्षत्रों, ग्रहों और तारों के स्वामी, विश्व के रचयिता, तेजस्वियों में भी तेजस्वी, हे बारह रूपों वाले, आपको नमस्कार है।
श्लोक 16
नमः पूर्वाय गिरये पश्चिमायाद्रये नमः।namaḥ pūrvāya giraye paścimāyādraye namaḥ|ਨਮਃ ਪੂਰ੍ਵਾਯ ਗਿਰਯੇ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਯਾਦ੍ਰਯੇ ਨਮਃ।
ज्योतिर्गणानां पतये दिनाधिपतये नमः ॥ १६ ॥jyotirgaṇānāṃ pataye dinādhipataye namaḥ || 16 ||ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਗਣਾਨਾਂ ਪਤਯੇ ਦਿਨਾਧਿਪਤਯੇ ਨਮਃ ॥ 16 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
पूर्व के पर्वत (उदयाचल) को और पश्चिम के पर्वत (अस्ताचल) को नमस्कार; ज्योतियों के समूह के स्वामी और दिन के अधिपति को नमस्कार।
श्लोक 17
जयाय जयभद्राय हर्यश्वाय नमो नमः।jayāya jayabhadrāya haryaśvāya namo namaḥ|ਜਯਾਯ ਜਯਭਦ੍ਰਾਯ ਹਰ੍ਯਸ਼੍ਵਾਯ ਨਮੋ ਨਮਃ।
नमो नमः सहस्रांशो आदित्याय नमो नमः॥ १७ ॥namo namaḥ sahasrāṃśo ādityāya namo namaḥ|| 17 ||ਨਮੋ ਨਮਃ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੋ ਆਦਿਤ੍ਯਾਯ ਨਮੋ ਨਮਃ॥ 17 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
विजयी को, विजय के कल्याणरूप को और हरित घोड़ों वाले को बार-बार नमस्कार; सहस्र किरणों वाले आदित्य को बार-बार नमस्कार।
श्लोक 18
नम उग्राय वीराय सारङ्गाय नमो नमः ।nama ugrāya vīrāya sāraṅgāya namo namaḥ |ਨਮ ਉਗ੍ਰਾਯ ਵੀਰਾਯ ਸਾਰਙ੍ਗਾਯ ਨਮੋ ਨਮਃ ।
नमः पद्मप्रबोधाय मार्ताण्डाय नमो नमः॥ १८ ॥namaḥ padmaprabodhāya mārtāṇḍāya namo namaḥ|| 18 ||ਨਮਃ ਪਦ੍ਮਪ੍ਰਬੋਧਾਯ ਮਾਰ੍ਤਾਣ੍ਡਾਯ ਨਮੋ ਨਮਃ॥ 18 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
उग्र, वीर और तीव्रगामी को नमस्कार; कमल को खिलाने वाले मार्तण्ड को बार-बार नमस्कार।
श्लोक 19
ब्रह्मेशानाच्युतेशाय सूर्यायादित्यवर्चसे।brahmeśānācyuteśāya sūryāyādityavarcase|ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਸ਼ਾਨਾਚ੍ਯੁਤੇਸ਼ਾਯ ਸੂਰ੍ਯਾਯਾਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਚਸੇ।
भास्वते सर्वभक्षाय रौद्राय वपुषे नमः ॥ १९ ॥bhāsvate sarvabhakṣāya raudrāya vapuṣe namaḥ || 19 ||ਭਾਸ੍ਵਤੇ ਸਰ੍ਵਭਕ੍ਸ਼ਾਯ ਰੌਦ੍ਰਾਯ ਵਪੁਸ਼ੇ ਨਮਃ ॥ 19 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
ब्रह्मा, शिव और विष्णु के भी स्वामी, आदित्य के तेज वाले सूर्य, प्रकाशमान, सबका भक्षण करने वाले और रौद्र रूप वाले को नमस्कार।
श्लोक 20
तमोघ्नाय हिमघ्नाय शत्रुघ्नायाऽमितात्मने ।tamoghnāya himaghnāya śatrughnāyā'mitātmane |ਤਮੋਘ੍ਨਾਯ ਹਿਮਘ੍ਨਾਯ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਾਯਾਮਿਤਾਤ੍ਮਨੇ ।
कृतघ्नघ्नाय देवाय ज्योतिषां पतये नमः ॥ २० ॥kṛtaghnaghnāya devāya jyotiṣāṃ pataye namaḥ || 20 ||ਕ੍ਰਿਤਘ੍ਨਘ੍ਨਾਯ ਦੇਵਾਯ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਾਂ ਪਤਯੇ ਨਮਃ ॥ 20 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
अन्धकार, शीत और शत्रुओं का नाश करने वाले, अपरिमित आत्मा वाले, कृतघ्नों का नाश करने वाले और सब ज्योतियों के स्वामी देव को नमस्कार।
श्लोक 21
तप्तचामीकराभाय वह्नये विश्वकर्मणे ।taptacāmīkarābhāya vahnaye viśvakarmaṇe |ਤਪ੍ਤਚਾਮੀਕਰਾਭਾਯ ਵਹ੍ਨਯੇ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਣੇ ।
नमस्तमोभिनिघ्नाय रुचये लोकसाक्षिणे॥ २१ ॥namastamobhinighnāya rucaye lokasākṣiṇe|| 21 ||ਨਮਸ੍ਤਮੋਭਿਨਿਘ੍ਨਾਯ ਰੁਚਯੇ ਲੋਕਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣੇ॥ 21 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
तपे हुए सोने की आभा वाले, अग्नि-रूप, विश्व के कर्ता, अन्धकार को दूर करने वाले, कान्ति-रूप और लोक के साक्षी को नमस्कार।
श्लोक 22
नाशयत्येष वै भूतं तदेव सृजति प्रभुः।nāśayatyeṣa vai bhūtaṃ tadeva sṛjati prabhuḥ|ਨਾਸ਼ਯਤ੍ਯੇਸ਼ ਵੈ ਭੂਤਂ ਤਦੇਵ ਸ੍ਰਿਜਤਿ ਪ੍ਰਭੁਃ।
पायत्येष तपत्येष वर्षत्येष गभस्तिभिः ॥ २२ ॥pāyatyeṣa tapatyeṣa varṣatyeṣa gabhastibhiḥ || 22 ||ਪਾਯਤ੍ਯੇਸ਼ ਤਪਤ੍ਯੇਸ਼ ਵਰ੍ਸ਼ਤ੍ਯੇਸ਼ ਗਭਸ੍ਤਿਭਿਃ ॥ 22 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
यही प्रभु प्राणियों का नाश करते हैं और फिर उनकी रचना करते हैं; अपनी किरणों से वे पालन करते हैं, तपाते हैं और वर्षा करते हैं।
श्लोक 23
एष सुप्तेषु जागर्ति भूतेषु परिनिष्ठितः ।eṣa supteṣu jāgarti bhūteṣu pariniṣṭhitaḥ |ਏਸ਼ ਸੁਪ੍ਤੇਸ਼ੁ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਭੂਤੇਸ਼ੁ ਪਰਿਨਿਸ਼੍ਠਿਤਃ ।
एष एवाग्निहोत्रं च फलं चैवाग्निहोत्रिणाम्॥ २३ ॥eṣa evāgnihotraṃ ca phalaṃ caivāgnihotriṇām|| 23 ||ਏਸ਼ ਏਵਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਂ ਚ ਫਲਂ ਚੈਵਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਿਣਾਮ੍॥ 23 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
वे सोते हुए प्राणियों में भी जागते हैं और सबके भीतर स्थित हैं; वे ही अग्निहोत्र हैं और अग्निहोत्र करने वालों का फल भी वही हैं।
श्लोक 24
वेदाश्च क्रतवश्चैव क्रतूनां फलमेव च।vedāśca kratavaścaiva kratūnāṃ phalameva ca|ਵੇਦਾਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਤਵਸ਼੍ਚੈਵ ਕ੍ਰਤੂਨਾਂ ਫਲਮੇਵ ਚ।
यानि कृत्यानि लोकेषु सर्व एष रविः प्रभुः ॥ २४ ॥yāni kṛtyāni lokeṣu sarva eṣa raviḥ prabhuḥ || 24 ||ਯਾਨਿ ਕ੍ਰਿਤ੍ਯਾਨਿ ਲੋਕੇਸ਼ੁ ਸਰ੍ਵ ਏਸ਼ ਰਵਿਃ ਪ੍ਰਭੁਃ ॥ 24 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
वेद, यज्ञ और यज्ञों का फल, तथा संसार में होने वाले सब कर्म, यह सब प्रभु रवि ही हैं।
श्लोक 25
एनमापत्सु कृच्छ्रेषु कान्तारेषु भयेषु च ।enamāpatsu kṛcchreṣu kāntāreṣu bhayeṣu ca |ਏਨਮਾਪਤ੍ਸੁ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰੇਸ਼ੁ ਕਾਨ੍ਤਾਰੇਸ਼ੁ ਭਯੇਸ਼ੁ ਚ ।
कीर्तयन् पुरुषः कश्चिन्नावसीदति राघव॥ २५ ॥kīrtayan puruṣaḥ kaścinnāvasīdati rāghava|| 25 ||ਕੀਰ੍ਤਯਨ੍ ਪੁਰੁਸ਼ਃ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨਾਵਸੀਦਤਿ ਰਾਘਵ॥ 25 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
हे राघव, जो कोई विपत्ति, कठिनाई, वन या भय में इनका कीर्तन करता है, वह दुखी होकर हार नहीं मानता (ग्रन्थ का पारम्परिक फल-वचन)।
श्लोक 26
पूजयस्वैनमेकाग्रो देवदेवं जगत्पतिम् ।pūjayasvainamekāgro devadevaṃ jagatpatim |ਪੂਜਯਸ੍ਵੈਨਮੇਕਾਗ੍ਰੋ ਦੇਵਦੇਵਂ ਜਗਤ੍ਪਤਿਮ੍ ।
एतत्त्रिगुणितं जप्त्वा युद्धेषु विजयिष्यसि ॥ २६ ॥etattriguṇitaṃ japtvā yuddheṣu vijayiṣyasi || 26 ||ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਿਤਂ ਜਪ੍ਤ੍ਵਾ ਯੁਦ੍ਧੇਸ਼ੁ ਵਿਜਯਿਸ਼੍ਯਸਿ ॥ 26 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
एकाग्र होकर देवों के देव, जगत के स्वामी की पूजा करो; इसका तीन बार जप करके तुम युद्ध में विजय पाओगे।
श्लोक 27
अस्मिन्क्षणे महाबाहो रावणं त्वं वधिष्यसि ।asminkṣaṇe mahābāho rāvaṇaṃ tvaṃ vadhiṣyasi |ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਕ੍ਸ਼ਣੇ ਮਹਾਬਾਹੋ ਰਾਵਣਂ ਤ੍ਵਂ ਵਧਿਸ਼੍ਯਸਿ ।
एवमुक्त्वा तदाऽगस्त्यो जगाम च यथागतम् ॥ २७ ॥evamuktvā tadā'gastyo jagāma ca yathāgatam || 27 ||ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਦਾਗਸ੍ਤ੍ਯੋ ਜਗਾਮ ਚ ਯਥਾਗਤਮ੍ ॥ 27 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
हे महाबाहु, इसी क्षण तुम रावण का वध करोगे। यह कहकर अगस्त्य जैसे आए थे वैसे ही चले गए।
श्लोक 28
एतच्छ्रुत्वा महातेजा नष्टशोकोऽभवत्तदा ।etacchrutvā mahātejā naṣṭaśoko'bhavattadā |ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮਹਾਤੇਜਾ ਨਸ਼੍ਟਸ਼ੋਕੋਭਵਤ੍ਤਦਾ ।
धारयामास सुप्रीतो राघवः प्रयतात्मवान् ॥ २८ ॥dhārayāmāsa suprīto rāghavaḥ prayatātmavān || 28 ||ਧਾਰਯਾਮਾਸ ਸੁਪ੍ਰੀਤੋ ਰਾਘਵਃ ਪ੍ਰਯਤਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ॥ 28 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
यह सुनकर महातेजस्वी राघव का शोक दूर हो गया; अत्यन्त प्रसन्न और संयमित मन से उन्होंने इसे धारण किया।
श्लोक 29
आदित्यं प्रेक्ष्य जप्त्वा तु परं हर्षमवाप्तवान् ।ādityaṃ prekṣya japtvā tu paraṃ harṣamavāptavān |ਆਦਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਜਪ੍ਤ੍ਵਾ ਤੁ ਪਰਂ ਹਰ੍ਸ਼ਮਵਾਪ੍ਤਵਾਨ੍ ।
त्रिराचम्य शुचिर्भूत्वा धनुरादाय वीर्यवान् ॥ २९ ॥trirācamya śucirbhūtvā dhanurādāya vīryavān || 29 ||ਤ੍ਰਿਰਾਚਮ੍ਯ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਧਨੁਰਾਦਾਯ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ॥ 29 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
सूर्य की ओर देखकर इसका जप करके उन्हें परम हर्ष मिला; तीन बार आचमन करके पवित्र होकर पराक्रमी राम ने धनुष उठा लिया।
श्लोक 30
रावणं प्रेक्ष्य हृष्टात्मा युद्धाय समुपागमत् ।rāvaṇaṃ prekṣya hṛṣṭātmā yuddhāya samupāgamat |ਰਾਵਣਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਹ੍ਰਿਸ਼੍ਟਾਤ੍ਮਾ ਯੁਦ੍ਧਾਯ ਸਮੁਪਾਗਮਤ੍ ।
सर्वयत्नेन महता वधे तस्य धृतोऽभवत् ॥ ३० ॥sarvayatnena mahatā vadhe tasya dhṛto'bhavat || 30 ||ਸਰ੍ਵਯਤ੍ਨੇਨ ਮਹਤਾ ਵਧੇ ਤਸ੍ਯ ਧ੍ਰਿਤੋਭਵਤ੍ ॥ 30 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
रावण को देखकर वे प्रसन्न मन से युद्ध के लिए आगे बढ़े और पूरे महान प्रयत्न से उसके वध का निश्चय किया।
श्लोक 31
अथ रविरवदन्निरीक्ष्य रामंatha raviravadannirīkṣya rāmaṃਅਥ ਰਵਿਰਵਦਨ੍ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਰਾਮਂ
मुदितमनाः परमं प्रहृष्यमाणः ।muditamanāḥ paramaṃ prahṛṣyamāṇaḥ |ਮੁਦਿਤਮਨਾਃ ਪਰਮਂ ਪ੍ਰਹ੍ਰਿਸ਼੍ਯਮਾਣਃ ।
निशिचरपतिसङ्क्षयं विदित्वाniśicarapatisaṅkṣayaṃ viditvāਨਿਸ਼ਿਚਰਪਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ
सुरगणमध्यगतो वचस्त्वरेति ॥ ३१ ॥suragaṇamadhyagato vacastvareti || 31 ||ਸੁਰਗਣਮਧ੍ਯਗਤੋ ਵਚਸ੍ਤ੍ਵਰੇਤਿ ॥ 31 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
तब देवताओं के बीच स्थित सूर्य ने प्रसन्न मन और अत्यन्त हर्ष के साथ राम को देखा और निशाचरों के राजा का अन्त निकट जानकर कहा: शीघ्रता करो।
अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित
पाठ: Brihat Stotra Ratnakara, vol. 1 (1953), pages 391–395 of the scanned edition, as transcribed and proofread on Sanskrit Wikisource (https://sa.wikisource.org/wiki/पृष्ठम्:बृहत्स्तोत्ररत्नाकरः_(प्रथमः_भागः).pdf/३९१)। 27 सितम्बर 2026 को हर पंक्ति का एक स्वतन्त्र प्रतिलिपि से मिलान किया गया (sanskritdocuments.org, केवल मिलान हेतु)। मेल खाती पंक्तियाँ: 43; संशोधित: 22; जहाँ स्रोतों में अन्तर है वहाँ संस्करण का पाठ रखा गया: 0। श्लोकवार अर्थ: उद्योग ज्योतिष सम्पादकीय टीम द्वारा अपने शब्दों में लिखा भावार्थ (in-house paraphrase), अनुवाद नहीं।
रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।
सम्बन्धित
सूर्य देव के और पाठ
- नामावली · सूर्य देव सूर्य नमस्कार मन्त्र (सूर्य के बारह नाम) Surya Namaskar Mantras (twelve names of Surya)
- मन्त्र · सूर्य देव ॐ घृणि सूर्याय नमः Om Ghrini Suryaya Namah
- बीज मन्त्र · सूर्य देव सूर्य बीज मन्त्र Surya Beej Mantra
- पूजा विधि · सूर्य देव छठ पूजा विधि: सूर्य देव और छठी मैया की चार दिवसीय उपासना Chhath Puja Vidhi: The Four Days of Worship to Surya and Chhathi Maiya
- पूजा विधि · सूर्य देव मकर संक्रांति पूजा विधि: सूर्य अर्घ्य, तिल-गुड़ और दान Makar Sankranti Puja Vidhi: Surya Arghya, Til-Gud and Daan
- अष्टकम् · सूर्य देव सूर्याष्टकम् Surya Ashtakam
- वैदिक मन्त्र · सूर्य देव आ कृष्णेन रजसा (सूर्य वैदिक मन्त्र) A Krishnena Rajasa (Vedic mantra for Surya)
- चालीसा · सूर्य देव श्री सूर्य चालीसा Shri Surya Chalisa
इन्हीं अवसरों के लिए
प्रश्न
आदित्य हृदय स्तोत्र क्या है?
सूर्य देव की वह स्तुति जो महर्षि अगस्त्य ने रावण से अन्तिम युद्ध से पहले रणभूमि में श्रीराम को सिखाई।
आदित्य हृदय स्तोत्र किस देवता से जुड़ा है?
आदित्य हृदय स्तोत्र सूर्य देव से जुड़ा है। सूर्य देव, जिन्हें सूर्योदय के समय अर्घ्य दिया जाता है; नवग्रहों में प्रथम। रविवार, मकर संक्रान्ति और छठ उनसे जुड़े हैं।
आदित्य हृदय स्तोत्र का अर्थ क्या है?
युद्ध से पहले थके हुए श्रीराम को देखकर अगस्त्य मुनि उन्हें यह "सूर्य का हृदय" सिखाते हैं। इसमें सूर्य को सभी देवताओं का स्वरूप, लोकों का पालन और संहार करने वाला बताकर अनेक नामों से नमस्कार किया गया है। अगस्त्य कहते हैं कि संकट में इसका पाठ करने वाला दुःखी नहीं होता; श्रीराम तीन बार इसका जप करके युद्ध में विजय प्राप्त करते हैं।
आदित्य हृदय स्तोत्र का स्रोत क्या है?
वाल्मीकि रामायण — Yuddha Kanda (the sarga number differs between editions). परम्परा: अनेक परम्पराओं में प्रचलित।
क्या आदित्य हृदय स्तोत्र के अलग-अलग संस्करण हैं?
मुद्रित संस्करणों में कुछ शब्दों, श्लोक-संख्या और प्रारम्भिक व अन्तिम श्लोकों में अन्तर मिलता है। यह पाठ टिप्पणी में बताए संस्करण पर आधारित है; केवल वहीं बदलाव किया गया है जहाँ स्रोत प्रतिलिपि की भूल दिखाते हैं।