स्तोत्र · भगवान शिव

निर्वाण षट्कम् Nirvana Shatakam

छह श्लोक जिनमें साधक मन, इन्द्रियाँ, तत्त्व, राग-द्वेष, धर्म-अर्थ, बन्धु-बान्धव और मृत्यु तक — जो आत्मा नहीं है उस सबको — नकारकर हर टेक में कहता है: मैं चिदानन्दरूप शिव हूँ।

स्रोत-आधारित पाठ सम्पादकीय जाँच

PDF

मूल पाठ

श्लोक 1

मनोबुद्ध्यहङ्कारचित्तानि नाहंmanobuddhyahaṅkāracittāni nāhaṃમનોબુદ્ધ્યહઙ્કારચિત્તાનિ નાહં

न च श्रोत्रजिह्वे न च घ्राणनेत्रे ।na ca śrotrajihve na ca ghrāṇanetre |ન ચ શ્રોત્રજિહ્વે ન ચ ઘ્રાણનેત્રે ।

न च व्योम भूमिर्न तेजो न वायु-na ca vyoma bhūmirna tejo na vāyu-ન ચ વ્યોમ ભૂમિર્ન તેજો ન વાયુ-

श्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ १ ॥ścidānandarūpaḥ śivo'haṃ śivo'ham || 1 ||શ્ચિદાનન્દરૂપઃ શિવોઽહં શિવોઽહમ્ ॥ 1 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

मैं मन, बुद्धि, अहंकार या चित्त नहीं हूँ; न कान और जीभ, न नाक और आँखें; न आकाश, न पृथ्वी, न अग्नि, न वायु। मैं चेतना और आनन्द-स्वरूप हूँ: मैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ।

यह पद साझा करें

श्लोक 2

न च प्राणसंज्ञो न वै पञ्चवायु-na ca prāṇasaṃjño na vai pañcavāyu-ન ચ પ્રાણસંજ્ઞો ન વૈ પઞ્ચવાયુ-

र्न वा सप्तधातुर्न वा पञ्चकोशः।rna vā saptadhāturna vā pañcakośaḥ|ર્ન વા સપ્તધાતુર્ન વા પઞ્ચકોશઃ।

न वाक्पाणिपादं न चोपस्थपायूna vākpāṇipādaṃ na copasthapāyūન વાક્પાણિપાદં ન ચોપસ્થપાયૂ

चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ २ ॥cidānandarūpaḥ śivo'haṃ śivo'ham || 2 ||ચિદાનન્દરૂપઃ શિવોઽહં શિવોઽહમ્ ॥ 2 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

मैं प्राण कहलाने वाला नहीं हूँ, न पाँच वायु; न सात धातुएँ, न पाँच कोश; न वाणी, हाथ और पैर, न जननेन्द्रिय और गुदा। मैं चेतना और आनन्द-स्वरूप हूँ: मैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ।

यह पद साझा करें

श्लोक 3

न मे द्वेषरागौ न मे लोभमोहौna me dveṣarāgau na me lobhamohauન મે દ્વેષરાગૌ ન મે લોભમોહૌ

मदो नैव मे नैव मात्सर्यभावः ।mado naiva me naiva mātsaryabhāvaḥ |મદો નૈવ મે નૈવ માત્સર્યભાવઃ ।

न धर्मो न चार्थो न कामो न मोक्ष-na dharmo na cārtho na kāmo na mokṣa-ન ધર્મો ન ચાર્થો ન કામો ન મોક્ષ-

श्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ ३ ॥ścidānandarūpaḥ śivo'haṃ śivo'ham || 3 ||શ્ચિદાનન્દરૂપઃ શિવોઽહં શિવોઽહમ્ ॥ 3 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

मुझमें न द्वेष है न राग, न लोभ न मोह, न मद है और न ईर्ष्या का भाव। मैं न धर्म हूँ, न अर्थ, न काम, न मोक्ष। मैं चेतना और आनन्द-स्वरूप हूँ: मैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ।

यह पद साझा करें

श्लोक 4

न पुण्यं न पापं न सौख्यं न दुःखंna puṇyaṃ na pāpaṃ na saukhyaṃ na duḥkhaṃન પુણ્યં ન પાપં ન સૌખ્યં ન દુઃખં

न मंत्रो न तीर्थं न वेदा न यज्ञाः ।na maṃtro na tīrthaṃ na vedā na yajñāḥ |ન મંત્રો ન તીર્થં ન વેદા ન યજ્ઞાઃ ।

अहं भोजनं नैव भोज्यं न भोक्ताahaṃ bhojanaṃ naiva bhojyaṃ na bhoktāઅહં ભોજનં નૈવ ભોજ્યં ન ભોક્તા

चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ ४ ॥cidānandarūpaḥ śivo'haṃ śivo'ham || 4 ||ચિદાનન્દરૂપઃ શિવોઽહં શિવોઽહમ્ ॥ 4 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

मैं न पुण्य हूँ न पाप, न सुख न दुःख; न मन्त्र, न तीर्थ, न वेद, न यज्ञ। मैं न भोजन की क्रिया हूँ, न भोज्य वस्तु, न भोक्ता। मैं चेतना और आनन्द-स्वरूप हूँ: मैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ।

यह पद साझा करें

श्लोक 5

न मृत्युर्न शङ्का न मे जातिभेदःna mṛtyurna śaṅkā na me jātibhedaḥન મૃત્યુર્ન શઙ્કા ન મે જાતિભેદઃ

पिता नैव मे नैव माता च जन्म ।pitā naiva me naiva mātā ca janma |પિતા નૈવ મે નૈવ માતા ચ જન્મ ।

न बन्धुर्न मित्रं गुरुर्नैव शिष्य-na bandhurna mitraṃ gururnaiva śiṣya-ન બન્ધુર્ન મિત્રં ગુરુર્નૈવ શિષ્ય-

श्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ ५ ॥ścidānandarūpaḥ śivo'haṃ śivo'ham || 5 ||શ્ચિદાનન્દરૂપઃ શિવોઽહં શિવોઽહમ્ ॥ 5 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

मेरी न मृत्यु है, न भय, न जाति का भेद; मेरा न पिता है, न माता, न जन्म; न कोई बन्धु, न मित्र, न गुरु, न शिष्य। मैं चेतना और आनन्द-स्वरूप हूँ: मैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ।

यह पद साझा करें

श्लोक 6

अहं निर्विकल्पो निराकाररूपोahaṃ nirvikalpo nirākārarūpoઅહં નિર્વિકલ્પો નિરાકારરૂપો

विभुत्वाच्च सर्वत्र सर्वेन्द्रियाणाम् ।vibhutvācca sarvatra sarvendriyāṇām |વિભુત્વાચ્ચ સર્વત્ર સર્વેન્દ્રિયાણામ્ ।

न चासङ्गतं नैव मुक्तिर्न मेय-na cāsaṅgataṃ naiva muktirna meya-ન ચાસઙ્ગતં નૈવ મુક્તિર્ન મેય-

श्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ ६ ॥ścidānandarūpaḥ śivo'haṃ śivo'ham || 6 ||શ્ચિદાનન્દરૂપઃ શિવોઽહં શિવોઽહમ્ ॥ 6 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

मैं सब विकल्पों से रहित और निराकार हूँ; व्यापक होने से मैं सर्वत्र हूँ, सब इन्द्रियों का आधार हूँ। मैं किसी से बँधा नहीं, मेरे लिए कोई मुक्ति नहीं, और मैं मापा नहीं जा सकता। मैं चेतना और आनन्द-स्वरूप हूँ: मैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ।

यह पद साझा करें

7

॥ इति श्रीमच्छङ्कराचार्यविरचितं निर्वाणषट्कं सम्पूर्णम् ॥|| iti śrīmacchaṅkarācāryaviracitaṃ nirvāṇaṣaṭkaṃ sampūrṇam ||॥ ઇતિ શ્રીમચ્છઙ્કરાચાર્યવિરચિતં નિર્વાણષટ્કં સમ્પૂર્ણમ્ ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

इस प्रकार श्री शंकराचार्य द्वारा रचित निर्वाण-षट्क (मुक्ति पर छह श्लोक) पूर्ण हुआ।

यह पद साझा करें

अन्य लिपि में पढ़ें: বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित

पाठ: बृहत्स्तोत्ररत्नाकर, प्रथम भाग (1953), स्कैन पृष्ठ 263–264 (मुद्रित पृ. 255–256), संस्कृत विकिस्रोत पर प्रूफ़-पठित। 11 नवम्बर 2026 को दो स्वतन्त्र साक्ष्यों से मिलान: (क) बृहत्स्तोत्ररत्नाकर, निर्णयसागर 1912, djvu/135 (OCR) और (ख) विकिस्रोत मुख्य पृष्ठ निर्वाणषट्कम् (संशोधन 411221)। अर्धश्लोक-स्तर पर मिलान: (क) 10 समान, 2 भिन्न; (ख) 4 समान, 8 भिन्न। सम्पादकीय निर्णय: संस्करण में श्लोक 2–6 में टेक 'चिदानन्द...' संक्षिप्त है, उसे श्लोक 1 के पाठ से पूरा किया गया; तीन प्रतिलिपि-भूलें दोनों साक्ष्यों के आधार पर सुधारी गईं (पचवायु → पञ्चवायु, 'ने वा' → 'र्न वा', चासाङ्गतं → चासङ्गतं); शेष भेद (माता च जन्म, न तीर्थं, न यज्ञाः, निराकाररूपो) संस्करण के पाठ के रूप में रखे गए। श्लोकवार अर्थ: उद्योग ज्योतिष सम्पादकीय टीम द्वारा अपने शब्दों में लिखा भावार्थ (in-house paraphrase), अनुवाद नहीं।

रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।

सम्बन्धित

भगवान शिव के और पाठ

इन्हीं अवसरों के लिए

प्रश्न

निर्वाण षट्कम् क्या है?

छह श्लोक जिनमें साधक मन, इन्द्रियाँ, तत्त्व, राग-द्वेष, धर्म-अर्थ, बन्धु-बान्धव और मृत्यु तक — जो आत्मा नहीं है उस सबको — नकारकर हर टेक में कहता है: मैं चिदानन्दरूप शिव हूँ।

निर्वाण षट्कम् किस देवता से जुड़ा है?

निर्वाण षट्कम् भगवान शिव से जुड़ा है। महादेव — कल्याणकारी, योगेश्वर और परिवर्तन के देवता; शैव परम्पराओं के केन्द्रीय आराध्य।

निर्वाण षट्कम् का अर्थ क्या है?

संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। मैं मन, बुद्धि, अहंकार या चित्त नहीं; न कान, जीभ, नाक या आँख; न आकाश, पृथ्वी, अग्नि या वायु। मैं प्राण नहीं, सात धातु या पाँच कोश नहीं, न वाणी, हाथ या पैर। मुझमें द्वेष-राग, लोभ-मोह, मद-मात्सर्य नहीं; न धर्म, न अर्थ, न काम, न मोक्ष। न पुण्य-पाप, न सुख-दुःख; न मन्त्र, तीर्थ, वेद या यज्ञ; मैं न भोक्ता हूँ, न भोजन, न भोज्य। मुझे मृत्यु या शंका नहीं, जाति-भेद नहीं, माता-पिता या जन्म नहीं; न बन्धु, मित्र, गुरु या शिष्य। मैं निर्विकल्प, निराकार, सर्वव्यापी हूँ; न आसक्त, न मुक्त। हर श्लोक की टेक उत्तर देती है: मैं चिदानन्दरूप शिव हूँ, शिव हूँ।

निर्वाण षट्कम् का स्रोत क्या है?

बृहत्स्तोत्ररत्नाकर, प्रथम भाग (1953) — Vol. 1, scan pages 263–264 (printed pp. 255–256). परम्परा: स्मार्त।

क्या निर्वाण षट्कम् के अलग-अलग संस्करण हैं?

पाठ-परम्परा में छोटे भेद हैं: श्लोक 5 में न मे मृत्युशङ्का न मे जातिभेदः (संस्करण: न मृत्युर्न शङ्का) और माता न जन्म / माता च जन्म; श्लोक 6 में विभुत्वाच्च सर्वत्र (संस्करण) या विभुर्व्याप्य सर्वत्र, तथा न चासङ्गतं नैव मुक्तिर्न मेयः या सदा मे समत्वं न मुक्तिर्न बन्धः; श्लोक 4 में न तीर्थं / न तीर्थो, न यज्ञाः / न यज्ञः। दोनों बृहत्स्तोत्ररत्नाकर मुद्रणों में टेक एक बार छपकर आगे संक्षिप्त है। इसे आत्मषट्कम् भी कहते हैं।

व्हाट्सऐप