स्तोत्र · माँ लक्ष्मी

कनकधारा स्तोत्र Kanakadhara Stotram

लक्ष्मी की "कनकधारा" स्तुति: अठारह श्लोकों में उनके कटाक्ष की महिमा, जो विष्णु पर टिका रहता है और सम्पत्ति-कल्याण देता है; अन्त में नमस्कार और नित्य पाठ का फल। परम्परा कहती है कि शङ्कर ने एक निर्धन स्त्री के लिए इसे गाया और सोने के आँवले बरसे।

स्रोत-आधारित पाठ सम्पादकीय जाँच

PDF

मूल पाठ

श्लोक 1

अङ्गं हरे पुलकभूषणमाश्रयन्तीaṅgaṃ hare pulakabhūṣaṇamāśrayantī

भृङ्गाङ्गनेव मुकुलाभरणं तमालम् ।bhṛṅgāṅganeva mukulābharaṇaṃ tamālam |

अङ्गीकृताखिलविभूतिरपाङ्गलीलाaṅgīkṛtākhilavibhūtirapāṅgalīlā

माङ्गल्यदास्तु मम मङ्गलदेवतायाः ॥ १ ॥māṅgalyadāstu mama maṅgaladevatāyāḥ || 1 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

जैसे भ्रमरी कलियों से सजे तमाल वृक्ष का आश्रय लेती है, वैसे ही उनकी लीलामयी तिरछी दृष्टि रोमांच से सजे हरि के अंग पर टिकी है। मंगल की देवी की वह समस्त ऐश्वर्य वाली दृष्टि मुझे मंगल प्रदान करे।

यह पद साझा करें

श्लोक 2

मुग्धा मुहुर्विदधती वदने मुरारेःmugdhā muhurvidadhatī vadane murāreḥ

प्रेमत्रपाप्रणिहितानि गतागतानि ।prematrapāpraṇihitāni gatāgatāni |

मालादृशोर्मधुकरीव महोत्पले याmālādṛśormadhukarīva mahotpale yā

सा मे श्रियं दिशतु सागरसम्भवायाः ॥ २ ॥sā me śriyaṃ diśatu sāgarasambhavāyāḥ || 2 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

जैसे भ्रमरी बड़े नील कमल पर मँडराती है, वैसे ही उनकी मुग्ध दृष्टि प्रेम और लज्जा से प्रेरित होकर बार-बार मुरारि के मुख पर जाती और लौटती है। सागर से उत्पन्न देवी की वह दृष्टि-माला मुझे श्री प्रदान करे।

यह पद साझा करें

श्लोक 3

विश्वामरेन्द्रपदविभ्रमदानदक्ष-viśvāmarendrapadavibhramadānadakṣa-

मानन्दहेतुरधिकं मुरविद्विषोऽपि ।mānandaheturadhikaṃ muravidviṣo'pi |

ईषन्निषीदतु मयि क्षणमीक्षणार्द्ध-īṣanniṣīdatu mayi kṣaṇamīkṣaṇārddha-

मिन्दीवरोदरसहोदरमिन्दिरायाः ॥ ३ ॥mindīvarodarasahodaramindirāyāḥ || 3 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

इन्दिरा (लक्ष्मी) की नील कमल के भीतरी भाग जैसी आधी दृष्टि, जो सब देवताओं पर इन्द्र का पद देने में समर्थ है और मुर के शत्रु विष्णु को भी अत्यन्त आनन्द देती है, क्षण भर के लिए थोड़ी-सी मुझ पर भी ठहरे।

यह पद साझा करें

श्लोक 4

आमीलिताक्षमधिगम्य मुदा मुकुन्द-āmīlitākṣamadhigamya mudā mukunda-

मानन्दकन्दमनिमेषमनङ्गतन्त्रम् ।mānandakandamanimeṣamanaṅgatantram |

आकेकरस्थितकनीनिकपक्ष्मनेत्रंākekarasthitakanīnikapakṣmanetraṃ

भूत्यै भवेन्मम भुजङ्गशयाङ्गनायाः ॥ ४ ॥bhūtyai bhavenmama bhujaṅgaśayāṅganāyāḥ || 4 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

आनन्द के मूल मुकुन्द को पाकर हर्ष से अधखुली, प्रेम के वश में अपलक देखती, कोरों में ठहरी पुतलियों और पलकों वाली, शेषशायी विष्णु की पत्नी की वह आँख मेरे कल्याण के लिए हो।

यह पद साझा करें

श्लोक 5

बाह्वन्तरे मधुजितः श्रितकौस्तुभेयाbāhvantare madhujitaḥ śritakaustubheyā

हारावलीव हरिनीलमयी विभाति ।hārāvalīva harinīlamayī vibhāti |

कामप्रदा भगवतोऽपि कटाक्षमालाkāmapradā bhagavato'pi kaṭākṣamālā

कल्याणमावहतु मे कमलालयायाः ॥ ५ ॥kalyāṇamāvahatu me kamalālayāyāḥ || 5 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

उनकी कटाक्ष-माला मधु के संहारक के वक्ष पर, जहाँ कौस्तुभ मणि है, इन्द्रनील मणियों के हार जैसी चमकती है और भगवान की भी कामनाएँ पूरी करती है। कमल में निवास करने वाली देवी की वह दृष्टि मेरा कल्याण करे।

यह पद साझा करें

श्लोक 6

कालाम्बुदालिललितोरसि कैटभारे-kālāmbudālilalitorasi kaiṭabhāre-

र्धाराधरे स्फुरति यत्तटिदङ्गनेव ।rdhārādhare sphurati yattaṭidaṅganeva |

मातुः समस्तजगता महनीयमूर्ति-mātuḥ samastajagatā mahanīyamūrti-

र्भद्राणि मे दिशतु भार्गवनन्दनायाः ॥ ६ ॥rbhadrāṇi me diśatu bhārgavanandanāyāḥ || 6 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

वे कैटभ के संहारक के मेघमाला जैसे साँवले, सुन्दर वक्ष पर बादल में बिजली की तरह चमकती हैं। समस्त जगत की माता, भृगु-पुत्री का वह पूज्य स्वरूप मुझे कल्याण प्रदान करे।

यह पद साझा करें

श्लोक 7

प्राप्तं पदं प्रथमतः खलु यत्प्रभावा-prāptaṃ padaṃ prathamataḥ khalu yatprabhāvā-

न्माङ्गल्यभाजि मधुमाथिनि मन्मथेन ।nmāṅgalyabhāji madhumāthini manmathena |

मय्यापतेत्तदिह मन्थरमीक्षणार्धंmayyāpatettadiha mantharamīkṣaṇārdhaṃ

मन्दालसं मकरालयकन्यकायाः ॥ ७ ॥mandālasaṃ makarālayakanyakāyāḥ || 7 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

जिसकी दृष्टि के प्रभाव से कामदेव ने पहली बार मंगलमय मधुसूदन विष्णु में स्थान पाया, सागर-कन्या की वह धीमी, अलसाई आधी दृष्टि यहाँ मुझ पर पड़े।

यह पद साझा करें

श्लोक 8

दद्याद्दयानुपवनो द्रविणाम्बुधारा-dadyāddayānupavano draviṇāmbudhārā-

मस्मिन्न किञ्चन विहंगशिशौ विषण्णे ।masminna kiñcana vihaṃgaśiśau viṣaṇṇe |

दुष्कर्मधर्ममपनीय चिराय दूरंduṣkarmadharmamapanīya cirāya dūraṃ

नारायणप्रणयिनीनयनाम्बुवाहः ॥ ८ ॥nārāyaṇapraṇayinīnayanāmbuvāhaḥ || 8 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

नारायण की प्रिया के नेत्र-रूपी मेघ, दया-रूपी पवन से प्रेरित होकर, मेरे पिछले दुष्कर्मों को सदा के लिए दूर हटा दें और मुझ असहाय, उदास पक्षी-शावक पर धन की धारा बरसाएँ।

यह पद साझा करें

श्लोक 9

इष्टाविशिष्टमतयोऽपि यया दयार्द्र-iṣṭāviśiṣṭamatayo'pi yayā dayārdra-

दृष्ट्या त्रिविष्टपपदं सुलभं लभन्ते ।dṛṣṭyā triviṣṭapapadaṃ sulabhaṃ labhante |

दृष्टिः प्रहृष्टकमलोदरदीप्तिरिष्टांdṛṣṭiḥ prahṛṣṭakamalodaradīptiriṣṭāṃ

पुष्टिं कृषीष्ट मम पुष्करविष्टरायाः ॥ ९ ॥puṣṭiṃ kṛṣīṣṭa mama puṣkaraviṣṭarāyāḥ || 9 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

उनकी दया से भीगी दृष्टि से साधारण बुद्धि वाले भी सहज ही स्वर्ग पा लेते हैं। कमलासना देवी की खिले कमल के भीतरी भाग जैसी उज्ज्वल वह दृष्टि मुझे मनचाही पुष्टि दे।

यह पद साझा करें

श्लोक 10

गीर्देवतेति गरुडध्वजसुन्दरीतिgīrdevateti garuḍadhvajasundarīti

शाकम्भरीति शशिशेखरवल्लभेति ।śākambharīti śaśiśekharavallabheti |

सृष्टिस्थितिप्रलयकेलिषु संस्थितायैsṛṣṭisthitipralayakeliṣu saṃsthitāyai

तस्यै नमस्त्रिभुवनैकगुरोस्तरुण्यै ॥ १० ॥tasyai namastribhuvanaikagurostaruṇyai || 10 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

उन्हें वाणी की देवी, गरुड़ध्वज विष्णु की सुन्दरी, शाकम्भरी और चन्द्रशेखर शिव की प्रिया कहा जाता है। सृष्टि, स्थिति और प्रलय की लीला में स्थित, तीनों लोकों के एकमात्र गुरु की उस तरुणी पत्नी को नमस्कार।

यह पद साझा करें

श्लोक 11

श्रुत्यै नमोऽस्तु शुभकर्मफलप्रसूत्यैśrutyai namo'stu śubhakarmaphalaprasūtyai

रत्यै नमोऽस्तु रमणीयगुणार्णवायै ।ratyai namo'stu ramaṇīyaguṇārṇavāyai |

शक्त्यै नमोऽस्तु शतपत्रनिकेतनायैśaktyai namo'stu śatapatraniketanāyai

पुष्ट्यै नमोऽस्तु पुरुषोत्तमवल्लभायै ॥ ११ ॥puṣṭyai namo'stu puruṣottamavallabhāyai || 11 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

शुभ कर्मों का फल देने वाली श्रुति (वेद) को नमस्कार; मनोहर गुणों की सागर रति को नमस्कार; शतदल कमल में रहने वाली शक्ति को नमस्कार; पुरुषोत्तम की प्रिया पुष्टि को नमस्कार।

यह पद साझा करें

श्लोक 12

नमोऽस्तु नालीकनिभाननायैnamo'stu nālīkanibhānanāyai

नमोऽस्तु दुग्धोदधिजन्मभूम्यै ।namo'stu dugdhodadhijanmabhūmyai |

नमोऽस्तु सोमामृतसोदरायैnamo'stu somāmṛtasodarāyai

नमोऽस्तु नारायणवल्लभायै ॥ १२ ॥namo'stu nārāyaṇavallabhāyai || 12 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

कमल-जैसे मुख वाली को नमस्कार; क्षीरसागर में जन्म लेने वाली को नमस्कार; चन्द्रमा और अमृत की बहन को नमस्कार; नारायण की प्रिया को नमस्कार।

यह पद साझा करें

श्लोक 13

सपत्कराणि सकलेन्द्रियनन्दनानिsapatkarāṇi sakalendriyanandanāni

साम्राज्यदानविभवानि सरोरुहाक्षि ।sāmrājyadānavibhavāni saroruhākṣi |

त्वद्वन्दनानि दुरिताहरणोद्यतानिtvadvandanāni duritāharaṇodyatāni

मामेव मातरनिशं कलयन्तु मान्ये ॥ १३ ॥māmeva mātaraniśaṃ kalayantu mānye || 13 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

हे कमलनयनी, पूज्य माता, आपको किए गए प्रणाम, जो सम्पत्ति देते हैं, सब इन्द्रियों को आनन्द देते हैं, साम्राज्य का वैभव देते हैं और पापों को हरने को तत्पर हैं, सदा मेरे साथ रहें।

यह पद साझा करें

श्लोक 14

यत्कटाक्षसमुपासनाविधिःyatkaṭākṣasamupāsanāvidhiḥ

सेवकस्य सकलार्थसम्पदः ।sevakasya sakalārthasampadaḥ |

संतनोति वचनाङ्गमानसै-saṃtanoti vacanāṅgamānasai-

स्त्वां मुरारिहृदयेश्वरीं भजे ॥ १४ ॥stvāṃ murārihṛdayeśvarīṃ bhaje || 14 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

मैं वाणी, शरीर और मन से आपको, मुरारि के हृदय की स्वामिनी को, भजता/भजती हूँ, जिनकी कृपा-दृष्टि की उपासना सेवक को सब प्रयोजन और सम्पत्तियाँ देती है।

यह पद साझा करें

श्लोक 15

सरसिजनिलये सरोजहस्तेsarasijanilaye sarojahaste

धवलतमांशुकगन्धमाल्यशोभे ।dhavalatamāṃśukagandhamālyaśobhe |

भगवति हरिवल्लभे मनोज्ञेbhagavati harivallabhe manojñe

त्रिभुवनभूतिकरि प्रसीद मह्यम् ॥ १५ ॥tribhuvanabhūtikari prasīda mahyam || 15 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

हे कमल में निवास करने वाली, हाथ में कमल लिए, अति श्वेत वस्त्र, सुगन्ध और मालाओं से शोभित, हे भगवती, हरि-प्रिया, मनोहर, तीनों लोकों को समृद्धि देने वाली, मुझ पर प्रसन्न होइए।

यह पद साझा करें

श्लोक 16

दिग्हस्तिभिः कनककुम्भमुखावसृष्टdighastibhiḥ kanakakumbhamukhāvasṛṣṭa

स्वर्वाहिनीविमलचारुजलाप्लुताङ्गीम् ।svarvāhinīvimalacārujalāplutāṅgīm |

प्रातर्नमामि जगता जननीमशेषprātarnamāmi jagatā jananīmaśeṣa

लोकाधिनाथगृहिणीममृताब्धिपुत्रीम् ॥ १६ ॥lokādhināthagṛhiṇīmamṛtābdhiputrīm || 16 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

प्रातःकाल मैं जगत की माता, समस्त लोकों के स्वामी की पत्नी, अमृत-सागर की पुत्री को प्रणाम करता/करती हूँ, जिनका शरीर दिग्गजों द्वारा सोने के कलशों से उँडेले गए स्वर्ग-गंगा के निर्मल, सुन्दर जल से नहाया हुआ है।

यह पद साझा करें

श्लोक 17

कमले कमलाक्षवल्लभे त्वंkamale kamalākṣavallabhe tvaṃ

करुणापूरतरङ्गितैरपाङ्गैः ।karuṇāpūrataraṅgitairapāṅgaiḥ |

अवलोकय मामकिञ्चनानांavalokaya māmakiñcanānāṃ

प्रथमं पात्रमकृत्रिमं दयायाः ॥ १७ ॥prathamaṃ pātramakṛtrimaṃ dayāyāḥ || 17 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

हे कमला, कमलनयन विष्णु की प्रिया, करुणा की बाढ़ से लहराती तिरछी दृष्टि से मेरी ओर देखिए, क्योंकि निर्धनों में मैं आपकी दया का पहला और सच्चा पात्र हूँ।

यह पद साझा करें

श्लोक 18

स्तुवन्ति ये स्तुतिभिरमीभिरन्वहंstuvanti ye stutibhiramībhiranvahaṃ

त्रयीमयीं त्रिभुवनमातरं रमाम् ।trayīmayīṃ tribhuvanamātaraṃ ramām |

गुणाधिका गुरुतरभाग्यभाजिनोguṇādhikā gurutarabhāgyabhājino

भवन्ति ते भुवि बुधभाविताशयाः ॥ १८ ॥bhavanti te bhuvi budhabhāvitāśayāḥ || 18 ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

जो लोग प्रतिदिन इन स्तुतियों से त्रयी-स्वरूपा, तीनों लोकों की माता रमा (लक्ष्मी) की स्तुति करते हैं, वे गुणों में श्रेष्ठ, बड़े भाग्य के भागी होते हैं और विद्वान उनके भावों का आदर करते हैं (ग्रन्थ का पारम्परिक फल-वचन)।

यह पद साझा करें

19

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ कनकधारास्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgoviṃdabhagavatpūjyapādaśiṣyasya śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau kanakadhārāstotraṃ sampūrṇam ||

इस श्लोक/पद का अर्थ

इस प्रकार परमहंस परिव्राजकाचार्य, पूज्य श्री गोविन्द भगवत्पाद के शिष्य श्री शंकर भगवान की रचना कनकधारा स्तोत्र पूर्ण हुआ।

यह पद साझा करें

अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ

पाठ: श्री शङ्कराचार्य ग्रन्थावली, खण्ड 18 (स्तोत्राणि, द्वितीय भाग), श्री वाणी विलास प्रेस, मुद्रित पृ. 70–74 (स्कैन पृष्ठ 82–86), संस्कृत विकिस्रोत पर प्रमाणित; 18 श्लोक और पुष्पिका। 11 नवम्बर 2026 को अर्धश्लोक-स्तर पर मिलान: (ख) विकिस्रोत कनकधारास्तोत्रम् (संशोधन 399053, 22 श्लोक): 21 समान, 15 भिन्न; (ग) बृहत्स्तोत्ररत्नाकर 1912 (निर्णयसागर) djvu 177–179, OCR, 16 श्लोक भिन्न क्रम में: 3 समान, 23 भिन्न। तीन सुधार: श्लोक 5 बाह्वन्तरे और श्लोक 7 मय्यापतेत्तदिह (स्कैन में यही छपा है; प्रतिलिपि-भूल), श्लोक 6 ललितोरसि (मुद्रण में ललितारसि छपा है, दोनों साक्ष्य और सन्धि ललितोरसि देते हैं)। शेष भेद (हरे/हरेः, सपत्कराणि, जलाप्लुताङ्गीम्, भाग्यभाजिनो आदि) संस्करण के पाठ के रूप में रखे गए; विकिस्रोत के चार और 1912 के तीन अतिरिक्त श्लोक इस संस्करण में नहीं हैं। श्लोकवार अर्थ: उद्योग ज्योतिष सम्पादकीय टीम द्वारा अपने शब्दों में लिखा भावार्थ (in-house paraphrase), अनुवाद नहीं।

रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।

सम्बन्धित

माँ लक्ष्मी के और पाठ

इन्हीं अवसरों के लिए

प्रश्न

कनकधारा स्तोत्र क्या है?

लक्ष्मी की "कनकधारा" स्तुति: अठारह श्लोकों में उनके कटाक्ष की महिमा, जो विष्णु पर टिका रहता है और सम्पत्ति-कल्याण देता है; अन्त में नमस्कार और नित्य पाठ का फल। परम्परा कहती है कि शङ्कर ने एक निर्धन स्त्री के लिए इसे गाया और सोने के आँवले बरसे।

कनकधारा स्तोत्र किस देवता से जुड़ा है?

कनकधारा स्तोत्र माँ लक्ष्मी से जुड़ा है। समृद्धि, कल्याण और शुभता की देवी, भगवान विष्णु की अर्धांगिनी; दीपावली और शुक्रवार को विशेष रूप से पूजित।

कनकधारा स्तोत्र का अर्थ क्या है?

संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। जो हरि के पुलकित अंग पर वैसे ही विराजती हैं जैसे कलियों से सजे तमाल पर भ्रमरी, वे मंगलदेवता मुझे मंगल दें। समुद्र से उत्पन्न लक्ष्मी की दृष्टि, जो मुरारि के मुख पर लज्जा और प्रेम से आती-जाती है, मुझे श्री दे। नीलकमल-सी इन्दिरा की अर्ध-दृष्टि, जो देवों को भी इन्द्रपद देती है और विष्णु को आनन्दित करती है, क्षण भर मुझ पर ठहरे। मुकुन्द पर टिकी उनकी अधखुली प्रेमभरी आँखें और विष्णु के वक्ष पर पड़ती कटाक्ष-माला मुझे कल्याण दें। मेघ-श्याम विष्णु के वक्ष पर बिजली-सी चमकती भार्गवनन्दिनी, सब जगत की माता, मुझे भद्र दें और उनकी मन्द अलसाई अर्ध-दृष्टि मुझ पर पड़े। उनके नेत…

कनकधारा स्तोत्र का स्रोत क्या है?

श्री शंकराचार्य ग्रन्थावली, खण्ड 18 — श्री वाणी विलास प्रेस, श्रीरंगम — Vol. 18, printed pp. 70–74 (scan pages 82–86). परम्परा: स्मार्त।

क्या कनकधारा स्तोत्र के अलग-अलग संस्करण हैं?

यह स्तोत्र 18, 21 और 22 श्लोकों के रूपों में मिलता है; यहाँ वाणी विलास का 18-श्लोक पाठ है। विकिस्रोत की प्रतिलिपि श्लोक 12 के बाद नमोऽस्तु हेमाम्बुजपीठिकायै, नमोऽस्तु देव्यै भृगुनन्दनायै, नमोऽस्तु कान्त्यै कमलेक्षणायै और अन्त से पहले देवि प्रसीद जगदीश्वरि जोड़ती है; 1912 के बृहत्स्तोत्ररत्नाकर में 16 श्लोकों का "कनक(लक्ष्मी)स्तव" है जिसमें तीन अतिरिक्त नमोऽस्तु श्लोक हैं, इस संस्करण के 13–17 नहीं हैं, श्लोक 3, 8, 9 अन्य स्थान पर हैं और कई पाठ भिन्न हैं (आमीलितार्द्धम्, निषण्णे, गरुडजभामिनीति, प्रलयसिद्धिषु, गुणाश्रयायै)। छोटे भेद: अङ्गं हरे / हरेः, सपत्कराणि / सम्पत्कराणि, दिग्हस्तिभिः / दिग्घस्तिभिः, भाग्यभाजिनो / भागिनो।

व्हाट्सऐप