स्तोत्र · भगवान श्रीकृष्ण

भज गोविन्दम् Bhaja Govindam

"भज गोविन्दं, मूढमते": इकतीस श्लोक जो मोह पर चोट करते हैं — मृत्यु निकट हो तो व्याकरण के सूत्र नहीं बचाते; धन, यौवन, परिवार और देह सब बीत जाते हैं; सत्संग करो, सबमें एक आत्मा देखो और भगवान की शरण लो।

स्रोत-आधारित पाठ सम्पादकीय जाँच

PDF

मूल पाठ

श्लोक 1

भज गोविन्दं भज गोविन्दंbhaja govindaṃ bhaja govindaṃଭଜ ଗୋବିନ୍ଦଂ ଭଜ ଗୋବିନ୍ଦଂ

भज गोविन्दं मूढमते ।bhaja govindaṃ mūḍhamate |ଭଜ ଗୋବିନ୍ଦଂ ମୂଢମତେ ।

संप्राप्ते संनिहिते कालेsaṃprāpte saṃnihite kāleସଂପ୍ରାପ୍ତେ ସଂନିହିତେ କାଲେ

न हि न हि रक्षति डुकृञ्करणे ॥ १ ॥na hi na hi rakṣati ḍukṛñkaraṇe || 1 ||ନ ହି ନ ହି ରକ୍ଷତି ଡୁକୃଞ୍କରଣେ ॥ 1 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

हे मूढ़ मन, गोविन्द को भजो, गोविन्द को भजो, गोविन्द को भजो। जब मृत्यु का नियत समय पास आ जाएगा, तब व्याकरण का डुकृञ् करणे सूत्र तुम्हारी रक्षा कदापि नहीं करेगा।

यह पद साझा करें

श्लोक 2

मूढ जहीहि धनागमतृष्णांmūḍha jahīhi dhanāgamatṛṣṇāṃମୂଢ ଜହୀହି ଧନାଗମତୃଷ୍ଣାଂ

कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम् ।kuru sadbuddhiṃ manasi vitṛṣṇām |କୁରୁ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧିଂ ମନସି ବିତୃଷ୍ଣାମ୍ ।

यल्लभसे निजकर्मोपात्तंyallabhase nijakarmopāttaṃଯଲ୍ଲଭସେ ନିଜକର୍ମୋପାତ୍ତଂ

वित्तं तेन विनोदय चित्तम् ॥ २ ॥vittaṃ tena vinodaya cittam || 2 ||ବିତ୍ତଂ ତେନ ବିନୋଦଯ ଚିତ୍ତମ୍ ॥ 2 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

हे मूढ़, धन-संग्रह की तृष्णा छोड़ दो; मन में तृष्णा-रहित सद्बुद्धि रखो। अपने कर्मों से जो धन तुम्हें मिलता है, उसी से मन को सन्तुष्ट रखो।

यह पद साझा करें

श्लोक 3

नारीस्तनभरनाभीदेशंnārīstanabharanābhīdeśaṃନାରୀସ୍ତନଭରନାଭୀଦେଶଂ

दृष्ट्वा मा गा मोहावेशम् ।dṛṣṭvā mā gā mohāveśam |ଦୃଷ୍ଟ୍ବା ମା ଗା ମୋହାବେଶମ୍ ।

एतन्मांसवसादिविकारंetanmāṃsavasādivikāraṃଏତନ୍ମାଂସବସାଦିବିକାରଂ

मनसि विचिन्तय वारं वारम् ॥ ३ ॥manasi vicintaya vāraṃ vāram || 3 ||ମନସି ବିଚିନ୍ତଯ ବାରଂ ବାରମ୍ ॥ 3 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

स्त्री के वक्ष और नाभि-प्रदेश को देखकर मोह के आवेश में मत पड़ो। मन में बार-बार विचार करो कि ये तो केवल माँस और चर्बी के विकार हैं।

यह पद साझा करें

श्लोक 4

नलिनीदलगतजलमतितरलंnalinīdalagatajalamatitaralaṃନଲିନୀଦଲଗତଜଲମତିତରଲଂ

तद्वज्जीवितमतिशयचपलम् ।tadvajjīvitamatiśayacapalam |ତଦ୍ବଜ୍ଜୀବିତମତିଶଯଚପଲମ୍ ।

विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तंviddhi vyādhyabhimānagrastaṃବିଦ୍ଧି ବ୍ଯାଧ୍ଯଭିମାନଗ୍ରସ୍ତଂ

लोकं शोकहतं च समस्तम् ॥ ४ ॥lokaṃ śokahataṃ ca samastam || 4 ||ଲୋକଂ ଶୋକହତଂ ଚ ସମସ୍ତମ୍ ॥ 4 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

जैसे कमल के पत्ते पर पड़ी जल की बूँद अत्यन्त चंचल होती है, वैसे ही जीवन अत्यन्त क्षणभंगुर है। जान लो कि सारा संसार रोग और अभिमान से ग्रस्त तथा शोक से पीड़ित है।

यह पद साझा करें

श्लोक 5

यावद्वित्तोपार्जनसक्त-yāvadvittopārjanasakta-ଯାବଦ୍ବିତ୍ତୋପାର୍ଜନସକ୍ତ-

स्तावन्निजपरिवारो रक्तः ।stāvannijaparivāro raktaḥ |ସ୍ତାବନ୍ନିଜପରିବାରୋ ରକ୍ତଃ ।

पश्चाज्जीवति जर्जरदेहेpaścājjīvati jarjaradeheପଶ୍ଚାଜ୍ଜୀବତି ଜର୍ଜରଦେହେ

वार्ता कोऽपि न पृच्छति गेहे ॥ ५ ॥vārtā ko'pi na pṛcchati gehe || 5 ||ବାର୍ତା କୋଽପି ନ ପୃଚ୍ଛତି ଗେହେ ॥ 5 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

जब तक मनुष्य धन कमाने में लगा रहता है, तब तक उसका परिवार उससे स्नेह रखता है। बाद में जब वह जर्जर शरीर के साथ जीता है, तो घर में कोई उससे बात तक नहीं पूछता।

यह पद साझा करें

श्लोक 6

यावत्पवनो निवसति देहेyāvatpavano nivasati deheଯାବତ୍ପବନୋ ନିବସତି ଦେହେ

तावत्पृच्छति कुशलं गेहे ।tāvatpṛcchati kuśalaṃ gehe |ତାବତ୍ପୃଚ୍ଛତି କୁଶଲଂ ଗେହେ ।

गतवति वायौ देहापायेgatavati vāyau dehāpāyeଗତବତି ବାଯୌ ଦେହାପାଯେ

भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये ॥ ६ ॥bhāryā bibhyati tasminkāye || 6 ||ଭାର୍ଯା ବିଭ୍ଯତି ତସ୍ମିନ୍କାଯେ ॥ 6 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

जब तक शरीर में प्राण रहते हैं, तब तक घर के लोग कुशल-क्षेम पूछते हैं। प्राण निकल जाने और शरीर के नष्ट होने पर पत्नी भी उसी शरीर से डरती है।

यह पद साझा करें

श्लोक 7

बालस्तावत्क्रीडासक्त-bālastāvatkrīḍāsakta-ବାଲସ୍ତାବତ୍କ୍ରୀଡାସକ୍ତ-

स्तरुणस्तावत्तरुणीसक्तः ।staruṇastāvattaruṇīsaktaḥ |ସ୍ତରୁଣସ୍ତାବତ୍ତରୁଣୀସକ୍ତଃ ।

वृद्धस्तावच्चिन्तासक्तःvṛddhastāvaccintāsaktaḥବୃଦ୍ଧସ୍ତାବଚ୍ଚିନ୍ତାସକ୍ତଃ

परे ब्रह्मणि कोऽपि न सक्तः ॥ ७ ॥pare brahmaṇi ko'pi na saktaḥ || 7 ||ପରେ ବ୍ରହ୍ମଣି କୋଽପି ନ ସକ୍ତଃ ॥ 7 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

बालक खेल में लगा रहता है, युवक युवतियों में आसक्त रहता है, वृद्ध चिन्ताओं में डूबा रहता है; पर परब्रह्म में कोई भी आसक्त नहीं होता।

यह पद साझा करें

श्लोक 8

का ते कान्ता कस्ते पुत्रःkā te kāntā kaste putraḥକା ତେ କାନ୍ତା କସ୍ତେ ପୁତ୍ରଃ

संसारोऽयमतीव विचित्रः ।saṃsāro'yamatīva vicitraḥ |ସଂସାରୋଽଯମତୀବ ବିଚିତ୍ରଃ ।

कस्य त्वं कः कुत आयात-kasya tvaṃ kaḥ kuta āyāta-କସ୍ଯ ତ୍ବଂ କଃ କୁତ ଆଯାତ-

स्तत्त्वं चिन्तय यदिदं भ्रान्तः ॥ ८ ॥stattvaṃ cintaya yadidaṃ bhrāntaḥ || 8 ||ସ୍ତତ୍ତ୍ବଂ ଚିନ୍ତଯ ଯଦିଦଂ ଭ୍ରାନ୍ତଃ ॥ 8 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

कौन तुम्हारी पत्नी है, कौन तुम्हारा पुत्र? यह संसार अत्यन्त विचित्र है। तुम किसके हो, कौन हो, कहाँ से आए हो? हे भ्रमित मनुष्य, इस तत्त्व पर विचार करो।

यह पद साझा करें

श्लोक 9

सत्सङ्गत्वे निःसङ्गत्वंsatsaṅgatve niḥsaṅgatvaṃସତ୍ସଙ୍ଗତ୍ବେ ନିଃସଙ୍ଗତ୍ବଂ

निःसङ्गत्वे निर्मोहत्वम् ।niḥsaṅgatve nirmohatvam |ନିଃସଙ୍ଗତ୍ବେ ନିର୍ମୋହତ୍ବମ୍ ।

निर्मोहत्वे निश्चलतत्वंnirmohatve niścalatatvaṃନିର୍ମୋହତ୍ବେ ନିଶ୍ଚଲତତ୍ବଂ

निश्चलतत्वे जीवन्मुक्तिः ॥ ९ ॥niścalatatve jīvanmuktiḥ || 9 ||ନିଶ୍ଚଲତତ୍ବେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତିଃ ॥ 9 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

सत्संग से अनासक्ति आती है, अनासक्ति से मोह का नाश होता है, मोह-रहित होने से मन तत्त्व में स्थिर होता है, और उस स्थिरता से जीवन रहते ही मुक्ति मिलती है।

यह पद साझा करें

श्लोक 10

वयसि गते कः कामविकारःvayasi gate kaḥ kāmavikāraḥବଯସି ଗତେ କଃ କାମବିକାରଃ

शुष्के नीरे कः कासारः ।śuṣke nīre kaḥ kāsāraḥ |ଶୁଷ୍କେ ନୀରେ କଃ କାସାରଃ ।

क्षीणे वित्ते कः परिवारोkṣīṇe vitte kaḥ parivāroକ୍ଷୀଣେ ବିତ୍ତେ କଃ ପରିବାରୋ

ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः ॥ १० ॥jñāte tattve kaḥ saṃsāraḥ || 10 ||ଜ୍ଞାତେ ତତ୍ତ୍ବେ କଃ ସଂସାରଃ ॥ 10 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

आयु ढल जाने पर काम-विकार कहाँ? जल सूख जाने पर सरोवर कहाँ? धन घट जाने पर परिवार कहाँ? तत्त्व जान लेने पर संसार कहाँ?

यह पद साझा करें

श्लोक 11

मा कुरु धनजनयौवनगर्वंmā kuru dhanajanayauvanagarvaṃମା କୁରୁ ଧନଜନଯୌବନଗର୍ବଂ

हरति निमेषात्कालः सर्वम् ।harati nimeṣātkālaḥ sarvam |ହରତି ନିମେଷାତ୍କାଲଃ ସର୍ବମ୍ ।

मायामयमिदमखिलं हित्वाmāyāmayamidamakhilaṃ hitvāମାଯାମଯମିଦମଖିଲଂ ହିତ୍ବା

ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा ॥ ११ ॥brahmapadaṃ tvaṃ praviśa viditvā || 11 ||ବ୍ରହ୍ମପଦଂ ତ୍ବଂ ପ୍ରବିଶ ବିଦିତ୍ବା ॥ 11 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

धन, जन और यौवन का गर्व मत करो; काल पलक झपकते सब हर लेता है। इस समूचे मायामय जगत को छोड़कर, ब्रह्म को जानकर उस पद में प्रवेश करो।

यह पद साझा करें

श्लोक 12

दिनयामिन्यौ सायं प्रातःdinayāminyau sāyaṃ prātaḥଦିନଯାମିନ୍ଯୌ ସାଯଂ ପ୍ରାତଃ

शिशिरवसन्तौ पुनरायातः ।śiśiravasantau punarāyātaḥ |ଶିଶିରବସନ୍ତୌ ପୁନରାଯାତଃ ।

कालः क्रीडति गच्छत्यायु-kālaḥ krīḍati gacchatyāyu-କାଲଃ କ୍ରୀଡତି ଗଚ୍ଛତ୍ଯାଯୁ-

स्तदपि न मुञ्चत्याशावायुः ॥ १२ ॥stadapi na muñcatyāśāvāyuḥ || 12 ||ସ୍ତଦପି ନ ମୁଞ୍ଚତ୍ଯାଶାବାଯୁଃ ॥ 12 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

दिन और रात, साँझ और सवेरा, शिशिर और वसन्त बार-बार आते हैं। काल खेलता है और आयु बीतती जाती है, फिर भी आशा की वायु पीछा नहीं छोड़ती।

यह पद साझा करें

श्लोक 13

का ते कान्ताधनगतचिन्ताkā te kāntādhanagatacintāକା ତେ କାନ୍ତାଧନଗତଚିନ୍ତା

वातुल किं तव नास्ति नियन्ता ।vātula kiṃ tava nāsti niyantā |ବାତୁଲ କିଂ ତବ ନାସ୍ତି ନିଯନ୍ତା ।

त्रिजगति सज्जनसङ्गतिरेकाtrijagati sajjanasaṅgatirekāତ୍ରିଜଗତି ସଜ୍ଜନସଙ୍ଗତିରେକା

भवति भवार्णवतरणे नौका ॥ १३ ॥bhavati bhavārṇavataraṇe naukā || 13 ||ଭବତି ଭବାର୍ଣବତରଣେ ନୌକା ॥ 13 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

हे बावले, पत्नी और धन की चिन्ता क्यों? क्या तुम्हारा कोई नियन्ता नहीं है? तीनों लोकों में केवल सज्जनों की संगति ही भवसागर पार करने की नौका है।

यह पद साझा करें

श्लोक 14

जटिलो मुण्डी लुञ्छितकेशःjaṭilo muṇḍī luñchitakeśaḥଜଟିଲୋ ମୁଣ୍ଡୀ ଲୁଞ୍ଛିତକେଶଃ

काषायाम्बरबहुकृतवेषः ।kāṣāyāmbarabahukṛtaveṣaḥ |କାଷାଯାମ୍ବରବହୁକୃତବେଷଃ ।

पश्यन्नपि च न पश्यति मूढोpaśyannapi ca na paśyati mūḍhoପଶ୍ଯନ୍ନପି ଚ ନ ପଶ୍ଯତି ମୂଢୋ

ह्युदरनिमित्तं बहुकृतवेषः ॥ १४ ॥hyudaranimittaṃ bahukṛtaveṣaḥ || 14 ||ହ୍ଯୁଦରନିମିତ୍ତଂ ବହୁକୃତବେଷଃ ॥ 14 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

कोई जटाधारी, कोई मुण्डित सिर, कोई बाल नोचे हुए, कोई गेरुए वस्त्र पहने अनेक वेश धरता है। वह मूढ़ देखकर भी नहीं देखता; ये सारे वेश केवल पेट भरने के लिए हैं।

यह पद साझा करें

श्लोक 15

अङ्गं गलितं पलितं मुण्डंaṅgaṃ galitaṃ palitaṃ muṇḍaṃଅଙ୍ଗଂ ଗଲିତଂ ପଲିତଂ ମୁଣ୍ଡଂ

दशनविहीनं जातं तुण्डम् ।daśanavihīnaṃ jātaṃ tuṇḍam |ଦଶନବିହୀନଂ ଜାତଂ ତୁଣ୍ଡମ୍ ।

वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डंvṛddho yāti gṛhītvā daṇḍaṃବୃଦ୍ଧୋ ଯାତି ଗୃହୀତ୍ବା ଦଣ୍ଡଂ

तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम् ॥ १५ ॥tadapi na muñcatyāśāpiṇḍam || 15 ||ତଦପି ନ ମୁଞ୍ଚତ୍ଯାଶାପିଣ୍ଡମ୍ ॥ 15 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

अंग शिथिल हो गए, सिर के बाल पक गए, मुँह दाँतों से रहित हो गया; बूढ़ा लाठी पकड़कर चलता है, फिर भी आशा की गठरी नहीं छोड़ता।

यह पद साझा करें

श्लोक 16

अग्रे वह्निः पृष्ठे भानूagre vahniḥ pṛṣṭhe bhānūଅଗ୍ରେ ବହ୍ନିଃ ପୃଷ୍ଠେ ଭାନୂ

रात्रौ चुबुकसमर्पितजानुः ।rātrau cubukasamarpitajānuḥ |ରାତ୍ରୌ ଚୁବୁକସମର୍ପିତଜାନୁଃ ।

करतलभिक्षस्तरुतलवास-karatalabhikṣastarutalavāsa-କରତଲଭିକ୍ଷସ୍ତରୁତଲବାସ-

स्तदपि न मुञ्चत्याशापाशः ॥ १६ ॥stadapi na muñcatyāśāpāśaḥ || 16 ||ସ୍ତଦପି ନ ମୁଞ୍ଚତ୍ଯାଶାପାଶଃ ॥ 16 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

आगे आग और पीठ पर सूर्य, रात में घुटनों में ठोड़ी टिकाए, हथेली पर भिक्षा लेकर पेड़ के नीचे रहता है, फिर भी आशा का फंदा उसे नहीं छोड़ता।

यह पद साझा करें

श्लोक 17

कुरुते गङ्गासागरगमनंkurute gaṅgāsāgaragamanaṃକୁରୁତେ ଗଙ୍ଗାସାଗରଗମନଂ

व्रतपरिपालनमथवा दानम् ।vrataparipālanamathavā dānam |ବ୍ରତପରିପାଲନମଥବା ଦାନମ୍ ।

ज्ञानविहीनः सर्वमतेनjñānavihīnaḥ sarvamatenaଜ୍ଞାନବିହୀନଃ ସର୍ବମତେନ

मुक्तिं न भजति जन्मशतेन ॥ १७ ॥muktiṃ na bhajati janmaśatena || 17 ||ମୁକ୍ତିଂ ନ ଭଜତି ଜନ୍ମଶତେନ ॥ 17 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

कोई गंगासागर की यात्रा करे, व्रतों का पालन करे या दान दे; पर ज्ञान के बिना, सभी मतों के अनुसार, वह सौ जन्मों में भी मुक्ति नहीं पाता।

यह पद साझा करें

श्लोक 18

सुरमन्दिरतरुमूलनिवासःsuramandiratarumūlanivāsaḥସୁରମନ୍ଦିରତରୁମୂଲନିବାସଃ

शय्या भूतलमजिनं वासः ।śayyā bhūtalamajinaṃ vāsaḥ |ଶଯ୍ଯା ଭୂତଲମଜିନଂ ବାସଃ ।

सर्वपरिग्रहभोगत्यागःsarvaparigrahabhogatyāgaḥସର୍ବପରିଗ୍ରହଭୋଗତ୍ଯାଗଃ

कस्य सुखं न करोति विरागः ॥ १८ ॥kasya sukhaṃ na karoti virāgaḥ || 18 ||କସ୍ଯ ସୁଖଂ ନ କରୋତି ବିରାଗଃ ॥ 18 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

देवालय में या पेड़ की जड़ के पास निवास, धरती ही शय्या और मृगचर्म ही वस्त्र, सब संग्रह और भोग का त्याग: ऐसा वैराग्य किसे सुखी नहीं करता?

यह पद साझा करें

श्लोक 19

योगरतो वा भोगरतो वाyogarato vā bhogarato vāଯୋଗରତୋ ବା ଭୋଗରତୋ ବା

सङ्गरतो वा सङ्गविहीनः ।saṅgarato vā saṅgavihīnaḥ |ସଙ୍ଗରତୋ ବା ସଙ୍ଗବିହୀନଃ ।

यस्य ब्रह्मणि रमते चित्तंyasya brahmaṇi ramate cittaṃଯସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣି ରମତେ ଚିତ୍ତଂ

नन्दति नन्दति नन्दत्येव ॥ १९ ॥nandati nandati nandatyeva || 19 ||ନନ୍ଦତି ନନ୍ଦତି ନନ୍ଦତ୍ଯେବ ॥ 19 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

चाहे योग में रत हो या भोग में, संगति में रहे या संग-रहित, जिसका चित्त ब्रह्म में रमता है, वह आनन्दित रहता है, आनन्दित रहता है, निश्चय ही आनन्दित रहता है।

यह पद साझा करें

श्लोक 20

भगवद्गीता किञ्चिदधीताbhagavadgītā kiñcidadhītāଭଗବଦ୍ଗୀତା କିଞ୍ଚିଦଧୀତା

गङ्गाजललवकणिका पीता ।gaṅgājalalavakaṇikā pītā |ଗଙ୍ଗାଜଲଲବକଣିକା ପୀତା ।

सकृदपि येन मुरारिसमर्चाsakṛdapi yena murārisamarcāସକୃଦପି ଯେନ ମୁରାରିସମର୍ଚା

क्रियते तस्य यमेन न चर्चा ॥ २० ॥kriyate tasya yamena na carcā || 20 ||କ୍ରିଯତେ ତସ୍ଯ ଯମେନ ନ ଚର୍ଚା ॥ 20 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

जिसने भगवद्गीता का थोड़ा-सा भी अध्ययन किया, गंगाजल की एक बूँद भी पी, और एक बार भी मुरारि की पूजा की, उससे यमराज का कोई विवाद नहीं रहता।

यह पद साझा करें

श्लोक 21

पुनरपि जननं पुनरपि मरणंpunarapi jananaṃ punarapi maraṇaṃପୁନରପି ଜନନଂ ପୁନରପି ମରଣଂ

पुनरपि जननीजठरे शयनम् ।punarapi jananījaṭhare śayanam |ପୁନରପି ଜନନୀଜଠରେ ଶଯନମ୍ ।

इह संसारे बहुदुस्तारेiha saṃsāre bahudustāreଇହ ସଂସାରେ ବହୁଦୁସ୍ତାରେ

कृपयापारे पाहि मुरारे ॥ २१ ॥kṛpayāpāre pāhi murāre || 21 ||କୃପଯାପାରେ ପାହି ମୁରାରେ ॥ 21 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

फिर जन्म, फिर मृत्यु, फिर माता के गर्भ में शयन; इस अत्यन्त दुस्तर संसार में, हे मुरारि, अपनी अपार कृपा से मेरी रक्षा करो।

यह पद साझा करें

श्लोक 22

रथ्याकर्पटविरचितकन्थःrathyākarpaṭaviracitakanthaḥରଥ୍ଯାକର୍ପଟବିରଚିତକନ୍ଥଃ

पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः ।puṇyāpuṇyavivarjitapanthaḥ |ପୁଣ୍ଯାପୁଣ୍ଯବିବର୍ଜିତପନ୍ଥଃ ।

योगी योगनियोजितचित्तोyogī yoganiyojitacittoଯୋଗୀ ଯୋଗନିଯୋଜିତଚିତ୍ତୋ

रमते बालोन्मत्तवदेव ॥ २२ ॥ramate bālonmattavadeva || 22 ||ରମତେ ବାଲୋନ୍ମତ୍ତବଦେବ ॥ 22 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

गलियों के चिथड़ों से बनी गुदड़ी ओढ़े, पुण्य और पाप से परे मार्ग पर चलता, योग में लगे चित्त वाला योगी बालक या उन्मत्त की तरह आनन्द में रहता है।

यह पद साझा करें

श्लोक 23

कस्त्वं कोऽहं कुत आयातःkastvaṃ ko'haṃ kuta āyātaḥକସ୍ତ୍ବଂ କୋଽହଂ କୁତ ଆଯାତଃ

का मे जननी को मे तातः ।kā me jananī ko me tātaḥ |କା ମେ ଜନନୀ କୋ ମେ ତାତଃ ।

इति परिभावय सर्वमसारंiti paribhāvaya sarvamasāraṃଇତି ପରିଭାବଯ ସର୍ବମସାରଂ

विश्वं त्यक्त्वा स्वप्नविचारम् ॥ २३ ॥viśvaṃ tyaktvā svapnavicāram || 23 ||ବିଶ୍ବଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ବା ସ୍ବପ୍ନବିଚାରମ୍ ॥ 23 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

तुम कौन हो, मैं कौन हूँ, कहाँ से आया हूँ? मेरी माता कौन, मेरा पिता कौन? इस प्रकार विचार करो, सबको सारहीन समझो और संसार को स्वप्न का विचार मानकर छोड़ दो।

यह पद साझा करें

श्लोक 24

त्वयि मयि चान्यत्रैको विष्णु-tvayi mayi cānyatraiko viṣṇu-ତ୍ବଯି ମଯି ଚାନ୍ଯତ୍ରୈକୋ ବିଷ୍ଣୁ-

र्व्यर्थं कुप्यसि मय्यसहिष्णुः ।rvyarthaṃ kupyasi mayyasahiṣṇuḥ |ର୍ବ୍ଯର୍ଥଂ କୁପ୍ଯସି ମଯ୍ଯସହିଷ୍ଣୁଃ ।

सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानंsarvasminnapi paśyātmānaṃସର୍ବସ୍ମିନ୍ନପି ପଶ୍ଯାତ୍ମାନଂ

सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् ॥ २४ ॥sarvatrotsṛja bhedājñānam || 24 ||ସର୍ବତ୍ରୋତ୍ସୃଜ ଭେଦାଜ୍ଞାନମ୍ ॥ 24 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

तुममें, मुझमें और अन्यत्र भी एक ही विष्णु हैं; तुम असहिष्णु होकर मुझ पर व्यर्थ क्रोध करते हो। सब में आत्मा को देखो और सर्वत्र भेद के अज्ञान को त्याग दो।

यह पद साझा करें

श्लोक 25

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौśatrau mitre putre bandhauଶତ୍ରୌ ମିତ୍ରେ ପୁତ୍ରେ ବନ୍ଧୌ

मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ ।mā kuru yatnaṃ vigrahasandhau |ମା କୁରୁ ଯତ୍ନଂ ବିଗ୍ରହସନ୍ଧୌ ।

भव समचित्तः सर्वत्र त्वंbhava samacittaḥ sarvatra tvaṃଭବ ସମଚିତ୍ତଃ ସର୍ବତ୍ର ତ୍ବଂ

वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ॥ २५ ॥vāñchasyacirādyadi viṣṇutvam || 25 ||ବାଞ୍ଛସ୍ଯଚିରାଦ୍ଯଦି ବିଷ୍ଣୁତ୍ବମ୍ ॥ 25 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

शत्रु, मित्र, पुत्र या बन्धु के साथ कलह या मेल के लिए प्रयत्न मत करो। यदि शीघ्र विष्णु-पद पाना चाहते हो, तो सर्वत्र समचित्त रहो।

यह पद साझा करें

श्लोक 26

कामं क्रोधं लोभं मोहंkāmaṃ krodhaṃ lobhaṃ mohaṃକାମଂ କ୍ରୋଧଂ ଲୋଭଂ ମୋହଂ

त्यक्त्वात्मानं भावय कोऽहम् ।tyaktvātmānaṃ bhāvaya ko'ham |ତ୍ଯକ୍ତ୍ବାତ୍ମାନଂ ଭାବଯ କୋଽହମ୍ ।

आत्मज्ञानविहीना मूढा-ātmajñānavihīnā mūḍhā-ଆତ୍ମଜ୍ଞାନବିହୀନା ମୂଢା-

स्ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः ॥ २६ ॥ste pacyante narakanigūḍhāḥ || 26 ||ସ୍ତେ ପଚ୍ଯନ୍ତେ ନରକନିଗୂଢାଃ ॥ 26 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

काम, क्रोध, लोभ और मोह को छोड़कर अपने भीतर विचार करो कि मैं कौन हूँ। आत्मज्ञान से रहित मूढ़ नरक में गिरकर पीड़ा भोगते हैं।

यह पद साझा करें

श्लोक 27

गेयं गीतानामसहस्रंgeyaṃ gītānāmasahasraṃଗେଯଂ ଗୀତାନାମସହସ୍ରଂ

ध्येयं श्रीपतिरूपमजस्रम् ।dhyeyaṃ śrīpatirūpamajasram |ଧ୍ଯେଯଂ ଶ୍ରୀପତିରୂପମଜସ୍ରମ୍ ।

नेयं सज्जनसङ्गे चित्तंneyaṃ sajjanasaṅge cittaṃନେଯଂ ସଜ୍ଜନସଙ୍ଗେ ଚିତ୍ତଂ

देयं दीनजनाय च वित्तम् ॥ २७ ॥deyaṃ dīnajanāya ca vittam || 27 ||ଦେଯଂ ଦୀନଜନାଯ ଚ ବିତ୍ତମ୍ ॥ 27 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

गीता और सहस्रनाम का गान करना चाहिए, श्रीपति के रूप का निरन्तर ध्यान करना चाहिए, मन को सज्जनों की संगति में ले जाना चाहिए और दीन-दुखियों को धन देना चाहिए।

यह पद साझा करें

श्लोक 28

सुखतः क्रियते रामाभोगःsukhataḥ kriyate rāmābhogaḥସୁଖତଃ କ୍ରିଯତେ ରାମାଭୋଗଃ

पश्चाद्धन्त शरीरे रोगः ।paścāddhanta śarīre rogaḥ |ପଶ୍ଚାଦ୍ଧନ୍ତ ଶରୀରେ ରୋଗଃ ।

यद्यपि लोके मरणं शरणंyadyapi loke maraṇaṃ śaraṇaṃଯଦ୍ଯପି ଲୋକେ ମରଣଂ ଶରଣଂ

तदपि न मुञ्चति पापाचरणम् ॥ २८ ॥tadapi na muñcati pāpācaraṇam || 28 ||ତଦପି ନ ମୁଞ୍ଚତି ପାପାଚରଣମ୍ ॥ 28 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

सुख के लिए भोग-विलास सहज ही किया जाता है; बाद में, हाय, शरीर में रोग आ जाता है। यद्यपि संसार में मृत्यु ही अन्तिम गति है, फिर भी मनुष्य पाप-आचरण नहीं छोड़ता।

यह पद साझा करें

श्लोक 29

अर्थमनर्थं भावय नित्यंarthamanarthaṃ bhāvaya nityaṃଅର୍ଥମନର୍ଥଂ ଭାବଯ ନିତ୍ଯଂ

नास्ति ततः सुखलेशः सत्यम् ।nāsti tataḥ sukhaleśaḥ satyam |ନାସ୍ତି ତତଃ ସୁଖଲେଶଃ ସତ୍ଯମ୍ ।

पुत्रादपि धनभाजां भीतिःputrādapi dhanabhājāṃ bhītiḥପୁତ୍ରାଦପି ଧନଭାଜାଂ ଭୀତିଃ

सर्वत्रैषा विहिता रीतिः ॥ २९ ॥sarvatraiṣā vihitā rītiḥ || 29 ||ସର୍ବତ୍ରୈଷା ବିହିତା ରୀତିଃ ॥ 29 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

धन को सदा अनर्थ का कारण समझो; सच में उससे सुख का लेश भी नहीं मिलता। धनवानों को अपने पुत्र से भी भय रहता है; यही रीति सर्वत्र चली आती है।

यह पद साझा करें

श्लोक 30

प्राणायामं प्रत्याहारंprāṇāyāmaṃ pratyāhāraṃପ୍ରାଣାଯାମଂ ପ୍ରତ୍ଯାହାରଂ

नित्यानित्यविवेकविचारम् ।nityānityavivekavicāram |ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯବିବେକବିଚାରମ୍ ।

जाप्यसमेतसमाधिविधानंjāpyasametasamādhividhānaṃଜାପ୍ଯସମେତସମାଧିବିଧାନଂ

कुर्ववधानं महदवधानम् ॥ ३० ॥kurvavadhānaṃ mahadavadhānam || 30 ||କୁର୍ବବଧାନଂ ମହଦବଧାନମ୍ ॥ 30 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

प्राणायाम, इन्द्रियों का प्रत्याहार, नित्य और अनित्य का विवेक-विचार, तथा जप सहित समाधि का अभ्यास: इन्हें सावधानी से, बड़ी सावधानी से करो।

यह पद साझा करें

श्लोक 31

गुरुचरणाम्बुजनिर्भरभक्तःgurucaraṇāmbujanirbharabhaktaḥଗୁରୁଚରଣାମ୍ବୁଜନିର୍ଭରଭକ୍ତଃ

संसारादचिराद्भव मुक्तः ।saṃsārādacirādbhava muktaḥ |ସଂସାରାଦଚିରାଦ୍ଭବ ମୁକ୍ତଃ ।

सेन्द्रियमानसनियमादेवsendriyamānasaniyamādevaସେନ୍ଦ୍ରିଯମାନସନିଯମାଦେବ

द्रक्ष्यसि निजहृदयस्थं देवम् ॥ ३१ ॥drakṣyasi nijahṛdayasthaṃ devam || 31 ||ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ନିଜହୃଦଯସ୍ଥଂ ଦେବମ୍ ॥ 31 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

गुरु के चरण-कमलों में पूर्ण भक्ति रखकर शीघ्र संसार से मुक्त हो जाओ। इन्द्रियों और मन के संयम से ही तुम अपने हृदय में बसे भगवान के दर्शन करोगे।

यह पद साझा करें

32

इति मोहमुद्गरः सपूर्णः ॥iti mohamudgaraḥ sapūrṇaḥ ||ଇତି ମୋହମୁଦ୍ଗରଃ ସପୂର୍ଣଃ ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

इस प्रकार मोह-मुद्गर (मोह को तोड़ने वाला हथौड़ा) सम्पूर्ण हुआ।

यह पद साझा करें

अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ਪੰਜਾਬੀ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित

पाठ: श्री शङ्कराचार्य ग्रन्थावली, खण्ड 18, श्री वाणी विलास प्रेस, मोहमुद्गरः, मुद्रित पृ. 62–69 (स्कैन पृष्ठ 74–81), संस्कृत विकिस्रोत पर प्रमाणित; 31 श्लोक और पुष्पिका। 11 नवम्बर 2026 को अर्धश्लोक-स्तर पर मिलान: (ख) विकिस्रोत भजगोविन्दम् (संशोधन 368051, 33 श्लोक): 37 समान, 25 भिन्न; (ग) श्रीशङ्कराचार्यप्रकरणग्रन्थसंग्रह 1910, स्कैन पृष्ठ 99–101 (OCR, अनुस्वार प्रायः छूटे): 13 समान, 45 भिन्न। सुधार: 4 (तावन्निजपरिवारो, भेदाज्ञानम्, गेयं, मुञ्चति — स्कैन में यही छपा है); श्लोक 17 की संख्या १५ से १७ की गई। शेष भेद (संप्राप्ते संनिहिते काले / प्राप्ते सन्निहिते मरणे, यदिदं भ्रान्तः, निश्चलतत्वं, 24–25 का क्रम) संस्करण के पाठ के रूप में रखे गए; विकिस्रोत के अतिरिक्त श्लोक 12अ, 32, 33 इस संस्करण में नहीं हैं। श्लोकवार अर्थ: उद्योग ज्योतिष सम्पादकीय टीम द्वारा अपने शब्दों में लिखा भावार्थ (in-house paraphrase), अनुवाद नहीं।

रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।

सम्बन्धित

भगवान श्रीकृष्ण के और पाठ

प्रश्न

भज गोविन्दम् क्या है?

"भज गोविन्दं, मूढमते": इकतीस श्लोक जो मोह पर चोट करते हैं — मृत्यु निकट हो तो व्याकरण के सूत्र नहीं बचाते; धन, यौवन, परिवार और देह सब बीत जाते हैं; सत्संग करो, सबमें एक आत्मा देखो और भगवान की शरण लो।

भज गोविन्दम् किस देवता से जुड़ा है?

भज गोविन्दम् भगवान श्रीकृष्ण से जुड़ा है। भगवद्गीता के उपदेशक, व्रज के प्रिय, भगवान विष्णु के अवतार; अनेक वैष्णव परम्पराएँ उन्हें परमेश्वर मानती हैं। जन्माष्टमी उनका जन्मोत्सव है।

भज गोविन्दम् का अर्थ क्या है?

संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। हे मूढ़मति, गोविन्द को भज, गोविन्द को भज — अन्तकाल आने पर व्याकरण का सूत्र "डुकृञ् करणे" रक्षा नहीं करता। धन-लोभ छोड़, जो अपने कर्म से मिले उसमें चित्त को सन्तुष्ट कर। नारी-देह देखकर मोहित मत हो; वह मांस-वसा का विकार मात्र है। जीवन कमलपत्र की बूँद-सा चंचल है; सारा संसार रोग, अभिमान और शोक से ग्रस्त है। जब तक कमाते हो, परिवार लगा रहता है; देह जर्जर हो और प्राण निकल जाएँ तो पत्नी भी उस शव से डरती है। बालपन खेल में, यौवन काम में, बुढ़ापा चिन्ता में बीतता है; परब्रह्म में कोई नहीं लगता। कौन तेरी पत्नी, कौन पुत्र? यह संसार विचित्र है; सोच, तू कौन है, कहाँ से आया। …

भज गोविन्दम् का स्रोत क्या है?

श्री शंकराचार्य ग्रन्थावली, खण्ड 18 — श्री वाणी विलास प्रेस, श्रीरंगम — Vol. 18, मोहमुद्गरः, printed pp. 62–69 (scan pages 74–81). परम्परा: स्मार्त।

क्या भज गोविन्दम् के अलग-अलग संस्करण हैं?

मुद्रित और गाए जाने वाले पाठों में श्लोक-संख्या और क्रम भिन्न हैं। यहाँ वाणी विलास का 31-श्लोक क्रम है। विकिस्रोत की प्रतिलिपि श्लोक 12 के बाद द्वादशमञ्जरिकाभिरशेषः और अन्त में मूढः कश्चन वैयाकरणो तथा नामस्मरणादन्यमुपायं वाले श्लोक जोड़ती है और 24–25 के उत्तरार्ध बदलती है; "13–26 श्लोक चौदह शिष्यों के हैं" यह परम्परा ऐसे पाठों पर आधारित है। पाठ-भेद: श्लोक 1 संप्राप्ते संनिहिते काले / प्राप्ते सन्निहिते मरणे, भज गोविन्दं मूढमते / गोविन्दं भज मूढमते; श्लोक 5 वार्ता कोऽपि न पृच्छति गेहे / वार्ता पृच्छति कोऽपि न गेहे; श्लोक 8 यदिदं भ्रान्तः / तदिह भ्रातः; श्लोक 9 निश्चलतत्वं / निश्चलतत्त्वं।

व्हाट्सऐप