अष्टकम् · भगवान श्रीकृष्ण

गोविन्दाष्टकम् Govindashtakam

आठ श्लोक जिनमें गोकुल के बालकृष्ण की लीला और उपनिषदों के ब्रह्म को साथ रखा गया है; हर श्लोक "प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम्" पर समाप्त होता है।

स्रोत-आधारित पाठ सम्पादकीय जाँच

PDF

मूल पाठ

श्लोक 1

सत्यं ज्ञानमनंतं नित्यमनाकाशं परमाकाशम् ।satyaṃ jñānamanaṃtaṃ nityamanākāśaṃ paramākāśam |

गोष्ठप्राङ्गणरिङ्खणलोलमनायासं परमायासम् ।goṣṭhaprāṅgaṇariṅkhaṇalolamanāyāsaṃ paramāyāsam |

मायाकल्पितनानाकारमनाकारं भुवनाकारम् ।māyākalpitanānākāramanākāraṃ bhuvanākāram |

क्ष्माया नाथमनाथं प्रणमत गोविंदं परमानंदम् ॥ १ ॥kṣmāyā nāthamanāthaṃ praṇamata goviṃdaṃ paramānaṃdam || 1 ||

यह पद साझा करें

श्लोक 2

मृत्स्नामत्सीहेति यशोदाताडनशैशव संत्रासम् ।mṛtsnāmatsīheti yaśodātāḍanaśaiśava saṃtrāsam |

व्यादितवक्त्रालोकितलोकालोकचतुर्दशलोकालिम् ।vyāditavaktrālokitalokālokacaturdaśalokālim |

लोकत्रयपुरमूलस्तंभं लोकालोकमनालोकम् ।lokatrayapuramūlastaṃbhaṃ lokālokamanālokam |

लोकेशं परमेशं प्रणमत गोविंदं परमानंदम् ॥ २ ॥lokeśaṃ parameśaṃ praṇamata goviṃdaṃ paramānaṃdam || 2 ||

यह पद साझा करें

श्लोक 3

त्रैविष्टपरिपुवीरघ्नं क्षितिभारघ्नं भवरोगघ्नम् ।traiviṣṭaparipuvīraghnaṃ kṣitibhāraghnaṃ bhavarogaghnam |

कैवल्यं नवनीताहारमनाहारं भुवनाहारम् ।kaivalyaṃ navanītāhāramanāhāraṃ bhuvanāhāram |

वैमल्यस्फुटचेतोवृत्तिविशेषाभासमनाभासम् ।vaimalyasphuṭacetovṛttiviśeṣābhāsamanābhāsam |

शैवं केवलशांतं प्रणमत गोविंदं परमानंदम् ॥ ३ ॥śaivaṃ kevalaśāṃtaṃ praṇamata goviṃdaṃ paramānaṃdam || 3 ||

यह पद साझा करें

श्लोक 4

गोपालं प्रभुलीलाविग्रहगोपालं कुलगोपालम् ।gopālaṃ prabhulīlāvigrahagopālaṃ kulagopālam |

गोपीखेलनगोवर्धनधृतिलीलालालितगोपालम् ।gopīkhelanagovardhanadhṛtilīlālālitagopālam |

गोभिर्निगदितगोविन्दस्फुटनामानं बहुनामानंgobhirnigaditagovindasphuṭanāmānaṃ bahunāmānaṃ

गोपीगोचरपथिकं प्रणमत गोविंदं परमानंदम् ॥ ४ ॥gopīgocarapathikaṃ praṇamata goviṃdaṃ paramānaṃdam || 4 ||

यह पद साझा करें

श्लोक 5

गोपीमण्डलगोष्ठीभेदं भेदावस्थमभेदाभंgopīmaṇḍalagoṣṭhībhedaṃ bhedāvasthamabhedābhaṃ

शश्वद्गोखुरनिर्धूतोद्गतधूलीधूसरसौभाग्यम् ।śaśvadgokhuranirdhūtodgatadhūlīdhūsarasaubhāgyam |

श्रद्धाभक्तिगृहीतानंदमचिन्त्यं चिंतितसद्भावम् ।śraddhābhaktigṛhītānaṃdamacintyaṃ ciṃtitasadbhāvam |

चिंतामणिमहिमानं प्रणमत गोविंदं परमानंदम् ॥ ५ ॥ciṃtāmaṇimahimānaṃ praṇamata goviṃdaṃ paramānaṃdam || 5 ||

यह पद साझा करें

श्लोक 6

स्नानव्याकुलयोषिद्वस्त्रमुपादायागमुपारूढम् ।snānavyākulayoṣidvastramupādāyāgamupārūḍham |

व्यादित्संतीरथ दिग्वस्त्रा ह्युपुदातुमुपाकर्षंतम् ।vyāditsaṃtīratha digvastrā hyupudātumupākarṣaṃtam |

निर्धूतद्वयशोकविमोहं बुद्धं बुद्धेरंतस्थम् ।nirdhūtadvayaśokavimohaṃ buddhaṃ buddheraṃtastham |

सत्तामात्रशरीरं प्रणमत गोविंदं परमानंदम् ॥ ६ ॥sattāmātraśarīraṃ praṇamata goviṃdaṃ paramānaṃdam || 6 ||

यह पद साझा करें

श्लोक 7

कांतं कारणकारणमादिमनादिं कालमनाभासम् ।kāṃtaṃ kāraṇakāraṇamādimanādiṃ kālamanābhāsam |

कालिंदीगतकालियशिरसि मुहुर्नृत्यंतं नृत्यंतम् ।kāliṃdīgatakāliyaśirasi muhurnṛtyaṃtaṃ nṛtyaṃtam |

कालं कालकलातीतं कलिताशेषं कलिदोषघ्नम् ।kālaṃ kālakalātītaṃ kalitāśeṣaṃ kalidoṣaghnam |

कालत्रयगतिहेतुं प्रणमत गोविंदं परमानंदम् ॥ ७ ॥kālatrayagatihetuṃ praṇamata goviṃdaṃ paramānaṃdam || 7 ||

यह पद साझा करें

श्लोक 8

वृंदावनभुवि वृंदारकगणवृन्दाराध्यं वंदेऽहम् ।vṛṃdāvanabhuvi vṛṃdārakagaṇavṛndārādhyaṃ vaṃde'ham |

कुंदाभामलमंदस्मेरसुधानंदं सुहृदानंदम् ।kuṃdābhāmalamaṃdasmerasudhānaṃdaṃ suhṛdānaṃdam |

वंद्याशेषमहामुनिमानसवंद्यानंदपदद्वंद्वम् ।vaṃdyāśeṣamahāmunimānasavaṃdyānaṃdapadadvaṃdvam |

वंद्याशेषगुणाब्धिं प्रणमत गोविंदं परमानंदम् ॥ ८ ॥vaṃdyāśeṣaguṇābdhiṃ praṇamata goviṃdaṃ paramānaṃdam || 8 ||

यह पद साझा करें

फलश्रुति 9

गोविंदाष्टकमेतदधीते गोविंदार्पितचेता यो ।goviṃdāṣṭakametadadhīte goviṃdārpitacetā yo |

गोविंदाच्युत माधव विष्णो गोकुलनायक कृष्णेति ।goviṃdācyuta mādhava viṣṇo gokulanāyaka kṛṣṇeti |

गोविंदाङ्घ्रिसरोजध्यानसुधाजलधौतसमस्ताघो ।goviṃdāṅghrisarojadhyānasudhājaladhautasamastāgho |

गोविंदं परमानंदामृतमंतःस्थं स तमभ्येति ॥ ९ ॥goviṃdaṃ paramānaṃdāmṛtamaṃtaḥsthaṃ sa tamabhyeti || 9 ||

यह पद साझा करें

अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ

पाठ: Sanskrit Wikisource, "गोविन्दाष्टकम्" (https://sa.wikisource.org/wiki/गोविन्दाष्टकम्?oldid=37866)। 27 सितम्बर 2026 को हर पंक्ति का एक स्वतन्त्र प्रतिलिपि से मिलान किया गया (sanskritdocuments.org, केवल मिलान हेतु)। मेल खाती पंक्तियाँ: 29; संशोधित: 6; जहाँ स्रोतों में अन्तर है वहाँ संस्करण का पाठ रखा गया: 1।

रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।

भगवान श्रीकृष्ण के और पाठ

इन्हीं अवसरों के लिए

प्रश्न

गोविन्दाष्टकम् क्या है?

आठ श्लोक जिनमें गोकुल के बालकृष्ण की लीला और उपनिषदों के ब्रह्म को साथ रखा गया है; हर श्लोक "प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम्" पर समाप्त होता है।

गोविन्दाष्टकम् किस देवता से जुड़ा है?

गोविन्दाष्टकम् भगवान श्रीकृष्ण से जुड़ा है। भगवद्गीता के उपदेशक, व्रज के प्रिय, भगवान विष्णु के अवतार; अनेक वैष्णव परम्पराएँ उन्हें परमेश्वर मानती हैं। जन्माष्टमी उनका जन्मोत्सव है।

गोविन्दाष्टकम् का अर्थ क्या है?

हर श्लोक में विरोधाभास साथ रखे गए हैं: गोविन्द सत्य, ज्ञान और अनन्त हैं, फिर भी ग्वालों के आँगन में घुटनों चलते हैं; मिट्टी खाने पर यशोदा से डाँट खाते हैं, फिर भी मुख में लोकों का दर्शन कराते हैं; गोवर्धन उठाते और कालिय पर नृत्य करते हैं, फिर भी काल से परे हैं। नवाँ श्लोक कहता है कि गोविन्द में मन लगाकर पढ़ने वाला उन्हें प्राप्त करता है।

गोविन्दाष्टकम् का स्रोत क्या है?

आदि शंकराचार्य को परम्परा से समर्पित स्तोत्र — Govindashtakam. परम्परा: वैष्णव।

क्या गोविन्दाष्टकम् के अलग-अलग संस्करण हैं?

मुद्रित संस्करणों में कुछ शब्दों, श्लोक-संख्या और प्रारम्भिक व अन्तिम श्लोकों में अन्तर मिलता है। यह पाठ टिप्पणी में बताए संस्करण पर आधारित है; केवल वहीं बदलाव किया गया है जहाँ स्रोत प्रतिलिपि की भूल दिखाते हैं।

व्हाट्सऐप