गोविन्दाष्टकम् Govindashtakam
आठ श्लोक जिनमें गोकुल के बालकृष्ण की लीला और उपनिषदों के ब्रह्म को साथ रखा गया है; हर श्लोक "प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम्" पर समाप्त होता है।
- देवता भगवान श्रीकृष्ण
- प्रकार अष्टकम्
- भाषा संस्कृत
- परम्परा वैष्णव
- स्रोत संस्कृत विकिस्रोत (sa.wikisource.org) — गोविन्दाष्टकम्, revision 37866
स्रोत-आधारित पाठ सम्पादकीय जाँच
मूल पाठ
सुनें और अभ्यास करें
कृत्रिम (मशीनी) आवाज़ — उच्चारण में त्रुटि हो सकती है; रिकॉर्डिंग को प्राथमिकता दें।
कुंजियाँ (जब प्लेयर पर फ़ोकस हो): ← और → पिछला या अगला पद, स्पेस चलाएँ या रोकें।
यहाँ उच्चारण ऑडियो उपलब्ध नहीं है: इस पाठ की रिकॉर्डिंग अभी नहीं है और इस ब्राउज़र में संस्कृत या हिन्दी की आवाज़ नहीं है।
श्लोक 1
सत्यं ज्ञानमनंतं नित्यमनाकाशं परमाकाशम् ।satyaṃ jñānamanaṃtaṃ nityamanākāśaṃ paramākāśam |
गोष्ठप्राङ्गणरिङ्खणलोलमनायासं परमायासम् ।goṣṭhaprāṅgaṇariṅkhaṇalolamanāyāsaṃ paramāyāsam |
मायाकल्पितनानाकारमनाकारं भुवनाकारम् ।māyākalpitanānākāramanākāraṃ bhuvanākāram |
क्ष्माया नाथमनाथं प्रणमत गोविंदं परमानंदम् ॥ १ ॥kṣmāyā nāthamanāthaṃ praṇamata goviṃdaṃ paramānaṃdam || 1 ||
यह पद साझा करेंश्लोक 2
मृत्स्नामत्सीहेति यशोदाताडनशैशव संत्रासम् ।mṛtsnāmatsīheti yaśodātāḍanaśaiśava saṃtrāsam |
व्यादितवक्त्रालोकितलोकालोकचतुर्दशलोकालिम् ।vyāditavaktrālokitalokālokacaturdaśalokālim |
लोकत्रयपुरमूलस्तंभं लोकालोकमनालोकम् ।lokatrayapuramūlastaṃbhaṃ lokālokamanālokam |
लोकेशं परमेशं प्रणमत गोविंदं परमानंदम् ॥ २ ॥lokeśaṃ parameśaṃ praṇamata goviṃdaṃ paramānaṃdam || 2 ||
यह पद साझा करेंश्लोक 3
त्रैविष्टपरिपुवीरघ्नं क्षितिभारघ्नं भवरोगघ्नम् ।traiviṣṭaparipuvīraghnaṃ kṣitibhāraghnaṃ bhavarogaghnam |
कैवल्यं नवनीताहारमनाहारं भुवनाहारम् ।kaivalyaṃ navanītāhāramanāhāraṃ bhuvanāhāram |
वैमल्यस्फुटचेतोवृत्तिविशेषाभासमनाभासम् ।vaimalyasphuṭacetovṛttiviśeṣābhāsamanābhāsam |
शैवं केवलशांतं प्रणमत गोविंदं परमानंदम् ॥ ३ ॥śaivaṃ kevalaśāṃtaṃ praṇamata goviṃdaṃ paramānaṃdam || 3 ||
यह पद साझा करेंश्लोक 4
गोपालं प्रभुलीलाविग्रहगोपालं कुलगोपालम् ।gopālaṃ prabhulīlāvigrahagopālaṃ kulagopālam |
गोपीखेलनगोवर्धनधृतिलीलालालितगोपालम् ।gopīkhelanagovardhanadhṛtilīlālālitagopālam |
गोभिर्निगदितगोविन्दस्फुटनामानं बहुनामानंgobhirnigaditagovindasphuṭanāmānaṃ bahunāmānaṃ
गोपीगोचरपथिकं प्रणमत गोविंदं परमानंदम् ॥ ४ ॥gopīgocarapathikaṃ praṇamata goviṃdaṃ paramānaṃdam || 4 ||
यह पद साझा करेंश्लोक 5
गोपीमण्डलगोष्ठीभेदं भेदावस्थमभेदाभंgopīmaṇḍalagoṣṭhībhedaṃ bhedāvasthamabhedābhaṃ
शश्वद्गोखुरनिर्धूतोद्गतधूलीधूसरसौभाग्यम् ।śaśvadgokhuranirdhūtodgatadhūlīdhūsarasaubhāgyam |
श्रद्धाभक्तिगृहीतानंदमचिन्त्यं चिंतितसद्भावम् ।śraddhābhaktigṛhītānaṃdamacintyaṃ ciṃtitasadbhāvam |
चिंतामणिमहिमानं प्रणमत गोविंदं परमानंदम् ॥ ५ ॥ciṃtāmaṇimahimānaṃ praṇamata goviṃdaṃ paramānaṃdam || 5 ||
यह पद साझा करेंश्लोक 6
स्नानव्याकुलयोषिद्वस्त्रमुपादायागमुपारूढम् ।snānavyākulayoṣidvastramupādāyāgamupārūḍham |
व्यादित्संतीरथ दिग्वस्त्रा ह्युपुदातुमुपाकर्षंतम् ।vyāditsaṃtīratha digvastrā hyupudātumupākarṣaṃtam |
निर्धूतद्वयशोकविमोहं बुद्धं बुद्धेरंतस्थम् ।nirdhūtadvayaśokavimohaṃ buddhaṃ buddheraṃtastham |
सत्तामात्रशरीरं प्रणमत गोविंदं परमानंदम् ॥ ६ ॥sattāmātraśarīraṃ praṇamata goviṃdaṃ paramānaṃdam || 6 ||
यह पद साझा करेंश्लोक 7
कांतं कारणकारणमादिमनादिं कालमनाभासम् ।kāṃtaṃ kāraṇakāraṇamādimanādiṃ kālamanābhāsam |
कालिंदीगतकालियशिरसि मुहुर्नृत्यंतं नृत्यंतम् ।kāliṃdīgatakāliyaśirasi muhurnṛtyaṃtaṃ nṛtyaṃtam |
कालं कालकलातीतं कलिताशेषं कलिदोषघ्नम् ।kālaṃ kālakalātītaṃ kalitāśeṣaṃ kalidoṣaghnam |
कालत्रयगतिहेतुं प्रणमत गोविंदं परमानंदम् ॥ ७ ॥kālatrayagatihetuṃ praṇamata goviṃdaṃ paramānaṃdam || 7 ||
यह पद साझा करेंश्लोक 8
वृंदावनभुवि वृंदारकगणवृन्दाराध्यं वंदेऽहम् ।vṛṃdāvanabhuvi vṛṃdārakagaṇavṛndārādhyaṃ vaṃde'ham |
कुंदाभामलमंदस्मेरसुधानंदं सुहृदानंदम् ।kuṃdābhāmalamaṃdasmerasudhānaṃdaṃ suhṛdānaṃdam |
वंद्याशेषमहामुनिमानसवंद्यानंदपदद्वंद्वम् ।vaṃdyāśeṣamahāmunimānasavaṃdyānaṃdapadadvaṃdvam |
वंद्याशेषगुणाब्धिं प्रणमत गोविंदं परमानंदम् ॥ ८ ॥vaṃdyāśeṣaguṇābdhiṃ praṇamata goviṃdaṃ paramānaṃdam || 8 ||
यह पद साझा करेंफलश्रुति 9
गोविंदाष्टकमेतदधीते गोविंदार्पितचेता यो ।goviṃdāṣṭakametadadhīte goviṃdārpitacetā yo |
गोविंदाच्युत माधव विष्णो गोकुलनायक कृष्णेति ।goviṃdācyuta mādhava viṣṇo gokulanāyaka kṛṣṇeti |
गोविंदाङ्घ्रिसरोजध्यानसुधाजलधौतसमस्ताघो ।goviṃdāṅghrisarojadhyānasudhājaladhautasamastāgho |
गोविंदं परमानंदामृतमंतःस्थं स तमभ्येति ॥ ९ ॥goviṃdaṃ paramānaṃdāmṛtamaṃtaḥsthaṃ sa tamabhyeti || 9 ||
यह पद साझा करेंअन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ
पाठ: Sanskrit Wikisource, "गोविन्दाष्टकम्" (https://sa.wikisource.org/wiki/गोविन्दाष्टकम्?oldid=37866)। 27 सितम्बर 2026 को हर पंक्ति का एक स्वतन्त्र प्रतिलिपि से मिलान किया गया (sanskritdocuments.org, केवल मिलान हेतु)। मेल खाती पंक्तियाँ: 29; संशोधित: 6; जहाँ स्रोतों में अन्तर है वहाँ संस्करण का पाठ रखा गया: 1।
रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।
भगवान श्रीकृष्ण के और पाठ
- मन्त्र · भगवान श्रीकृष्ण हरे राम हरे कृष्ण (महामन्त्र) Hare Rama Hare Krishna (Maha-mantra)
- मूल मन्त्र · भगवान श्रीकृष्ण ॐ नमो भगवते वासुदेवाय (द्वादशाक्षरी मन्त्र) Om Namo Bhagavate Vasudevaya (Dvadashakshari Mantra)
- अष्टकम् · भगवान श्रीकृष्ण मधुराष्टकम् Madhurashtakam
- स्तोत्र · भगवान श्रीकृष्ण भज गोविन्दम् Bhaja Govindam
- स्तोत्र · भगवान श्रीकृष्ण श्रीमद्भगवद्गीता अध्याय 12 — भक्तियोग Bhagavad Gita Chapter 12 — Bhakti Yoga
- स्तोत्र · भगवान श्रीकृष्ण श्रीमद्भगवद्गीता अध्याय 15 — पुरुषोत्तमयोग Bhagavad Gita Chapter 15 — Purushottama Yoga
- स्तुति · भगवान श्रीकृष्ण कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने Krishnaya Vasudevaya Haraye Paramatmane
- पूजा विधि · भगवान श्रीकृष्ण गोवर्धन पूजा और अन्नकूट विधि: घर पर पूजा कैसे करें Govardhan Puja and Annakut Vidhi: How to Worship at Home
इन्हीं अवसरों के लिए
- सहस्रनाम · भगवान विष्णु विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र Vishnu Sahasranama Stotram
- ध्यान श्लोक · भगवान विष्णु शान्ताकारं भुजगशयनं Shantakaram Bhujagashayanam
- मूल मन्त्र · भगवान विष्णु ॐ नमो नारायणाय (अष्टाक्षरी मन्त्र) Om Namo Narayanaya (Ashtakshari Mantra)
- गायत्री मन्त्र · भगवान विष्णु विष्णु गायत्री (नारायण गायत्री) Vishnu Gayatri (Narayana Gayatri)
- अष्टकम् · भगवान विष्णु अच्युताष्टकम् Achyutashtakam
- पूजा विधि · भगवान विष्णु एकादशी व्रत और पूजा विधि Ekadashi Vrat and Puja Vidhi
- पूजा विधि · भगवान श्रीकृष्ण जन्माष्टमी पूजा विधि: लड्डू गोपाल की मध्यरात्रि पूजा Janmashtami Puja Vidhi: Midnight Worship of Laddu Gopal
- कवच · भगवान विष्णु नारायण कवच Narayana Kavacham
प्रश्न
गोविन्दाष्टकम् क्या है?
आठ श्लोक जिनमें गोकुल के बालकृष्ण की लीला और उपनिषदों के ब्रह्म को साथ रखा गया है; हर श्लोक "प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम्" पर समाप्त होता है।
गोविन्दाष्टकम् किस देवता से जुड़ा है?
गोविन्दाष्टकम् भगवान श्रीकृष्ण से जुड़ा है। भगवद्गीता के उपदेशक, व्रज के प्रिय, भगवान विष्णु के अवतार; अनेक वैष्णव परम्पराएँ उन्हें परमेश्वर मानती हैं। जन्माष्टमी उनका जन्मोत्सव है।
गोविन्दाष्टकम् का अर्थ क्या है?
हर श्लोक में विरोधाभास साथ रखे गए हैं: गोविन्द सत्य, ज्ञान और अनन्त हैं, फिर भी ग्वालों के आँगन में घुटनों चलते हैं; मिट्टी खाने पर यशोदा से डाँट खाते हैं, फिर भी मुख में लोकों का दर्शन कराते हैं; गोवर्धन उठाते और कालिय पर नृत्य करते हैं, फिर भी काल से परे हैं। नवाँ श्लोक कहता है कि गोविन्द में मन लगाकर पढ़ने वाला उन्हें प्राप्त करता है।
गोविन्दाष्टकम् का स्रोत क्या है?
आदि शंकराचार्य को परम्परा से समर्पित स्तोत्र — Govindashtakam. परम्परा: वैष्णव।
क्या गोविन्दाष्टकम् के अलग-अलग संस्करण हैं?
मुद्रित संस्करणों में कुछ शब्दों, श्लोक-संख्या और प्रारम्भिक व अन्तिम श्लोकों में अन्तर मिलता है। यह पाठ टिप्पणी में बताए संस्करण पर आधारित है; केवल वहीं बदलाव किया गया है जहाँ स्रोत प्रतिलिपि की भूल दिखाते हैं।