जगन्नाथाष्टकम् Jagannathashtakam
पुरी के जगन्नाथ के आठ श्लोक, हर श्लोक का अन्त 'जगन्नाथ स्वामी मेरे नयन-पथ में आएँ': यमुना-तट के वनों के कृष्ण, सागर-तट पर नीलाचल पर बलभद्र और सुभद्रा के बीच विराजमान, स्तुति गाती भीड़ के बीच रथ पर चलते प्रभु।
- देवता भगवान जगन्नाथ
- प्रकार अष्टकम्
- भाषा संस्कृत
- परम्परा वैष्णव
- स्रोत श्री शंकराचार्य ग्रन्थावली, खण्ड 18 — श्री वाणी विलास प्रेस, श्रीरंगम — Vol. 18, pp. 114–116 (scan pages 126–128)
स्रोत-आधारित पाठ सम्पादकीय जाँच
मूल पाठ
सुनें और अभ्यास करें
कृत्रिम (मशीनी) आवाज़ — उच्चारण में त्रुटि हो सकती है; रिकॉर्डिंग को प्राथमिकता दें।
कुंजियाँ (जब प्लेयर पर फ़ोकस हो): ← और → पिछला या अगला पद, स्पेस चलाएँ या रोकें।
यहाँ उच्चारण ऑडियो उपलब्ध नहीं है: इस पाठ की रिकॉर्डिंग अभी नहीं है और इस ब्राउज़र में संस्कृत या हिन्दी की आवाज़ नहीं है।
श्लोक 1
कदाचित्कालिन्दीतटविपिनसंगीतकवरोkadācitkālindītaṭavipinasaṃgītakavaroਕਦਾਚਿਤ੍ਕਾਲਿਨ੍ਦੀਤਟਵਿਪਿਨਸਂਗੀਤਕਵਰੋ
मुदा गोपीनारीवदनकमलास्वादमधुपः ।mudā gopīnārīvadanakamalāsvādamadhupaḥ |ਮੁਦਾ ਗੋਪੀਨਾਰੀਵਦਨਕਮਲਾਸ੍ਵਾਦਮਧੁਪਃ ।
रमाशंभुब्रह्मामरपतिगणेशार्चितपदोramāśaṃbhubrahmāmarapatigaṇeśārcitapadoਰਮਾਸ਼ਂਭੁਬ੍ਰਹ੍ਮਾਮਰਪਤਿਗਣੇਸ਼ਾਰ੍ਚਿਤਪਦੋ
जगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥ १ ॥jagannāthaḥ svāmī nayanapathagāmī bhavatu me || 1 ||ਜਗਨ੍ਨਾਥਃ ਸ੍ਵਾਮੀ ਨਯਨਪਥਗਾਮੀ ਭਵਤੁ ਮੇ ॥ 1 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 2
भुजे सव्ये वेणुं शिरसि शिखिपिञ्छ कटितटेbhuje savye veṇuṃ śirasi śikhipiñcha kaṭitaṭeਭੁਜੇ ਸਵ੍ਯੇ ਵੇਣੁਂ ਸ਼ਿਰਸਿ ਸ਼ਿਖਿਪਿਞ੍ਛ ਕਟਿਤਟੇ
दुकूलं नेत्रान्ते सहचरकटाक्षं विदधत् ।dukūlaṃ netrānte sahacarakaṭākṣaṃ vidadhat |ਦੁਕੂਲਂ ਨੇਤ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਸਹਚਰਕਟਾਕ੍ਸ਼ਂ ਵਿਦਧਤ੍ ।
सदा श्रीमद्वृन्दावनवसतिलीलापरिचयोsadā śrīmadvṛndāvanavasatilīlāparicayoਸਦਾ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵ੍ਰਿਨ੍ਦਾਵਨਵਸਤਿਲੀਲਾਪਰਿਚਯੋ
जगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥ २ ॥jagannāthaḥ svāmī nayanapathagāmī bhavatu me || 2 ||ਜਗਨ੍ਨਾਥਃ ਸ੍ਵਾਮੀ ਨਯਨਪਥਗਾਮੀ ਭਵਤੁ ਮੇ ॥ 2 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 3
महाम्भोधेस्तीरे कनकरुचिरे नीलशिखरेmahāmbhodhestīre kanakarucire nīlaśikhareਮਹਾਮ੍ਭੋਧੇਸ੍ਤੀਰੇ ਕਨਕਰੁਚਿਰੇ ਨੀਲਸ਼ਿਖਰੇ
वसन्प्रासादान्तः सहजबलभद्रेण बलिना ।vasanprāsādāntaḥ sahajabalabhadreṇa balinā |ਵਸਨ੍ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਨ੍ਤਃ ਸਹਜਬਲਭਦ੍ਰੇਣ ਬਲਿਨਾ ।
सुभद्रामध्यस्थः सकलसुरसेवावसरदोsubhadrāmadhyasthaḥ sakalasurasevāvasaradoਸੁਭਦ੍ਰਾਮਧ੍ਯਸ੍ਥਃ ਸਕਲਸੁਰਸੇਵਾਵਸਰਦੋ
जगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥ ३ ॥jagannāthaḥ svāmī nayanapathagāmī bhavatu me || 3 ||ਜਗਨ੍ਨਾਥਃ ਸ੍ਵਾਮੀ ਨਯਨਪਥਗਾਮੀ ਭਵਤੁ ਮੇ ॥ 3 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 4
कृपापारावारः सजलजलदश्रेणिरुचिरोkṛpāpārāvāraḥ sajalajaladaśreṇiruciroਕ੍ਰਿਪਾਪਾਰਾਵਾਰਃ ਸਜਲਜਲਦਸ਼੍ਰੇਣਿਰੁਚਿਰੋ
रमावाणीसोमस्फुरदमलपद्मोद्भवमुखैः ।ramāvāṇīsomasphuradamalapadmodbhavamukhaiḥ |ਰਮਾਵਾਣੀਸੋਮਸ੍ਫੁਰਦਮਲਪਦ੍ਮੋਦ੍ਭਵਮੁਖੈਃ ।
सुरेन्द्रैराराध्यः श्रुतिगणशिखागीतचरितोsurendrairārādhyaḥ śrutigaṇaśikhāgītacaritoਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰੈਰਾਰਾਧ੍ਯਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਗਣਸ਼ਿਖਾਗੀਤਚਰਿਤੋ
जगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥ ४ ॥jagannāthaḥ svāmī nayanapathagāmī bhavatu me || 4 ||ਜਗਨ੍ਨਾਥਃ ਸ੍ਵਾਮੀ ਨਯਨਪਥਗਾਮੀ ਭਵਤੁ ਮੇ ॥ 4 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 5
रथारूढो गच्छन्पथि मिलितभूदेवपटलैःrathārūḍho gacchanpathi militabhūdevapaṭalaiḥਰਥਾਰੂਢੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਪਥਿ ਮਿਲਿਤਭੂਦੇਵਪਟਲੈਃ
स्तुतिप्रादुर्भावं प्रतिपदमुपाकर्ण्य सदयः ।stutiprādurbhāvaṃ pratipadamupākarṇya sadayaḥ |ਸ੍ਤੁਤਿਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦਮੁਪਾਕਰ੍ਣ੍ਯ ਸਦਯਃ ।
दयासिन्धुर्बन्धुः सकलजगतां सिन्धुसुतयाdayāsindhurbandhuḥ sakalajagatāṃ sindhusutayāਦਯਾਸਿਨ੍ਧੁਰ੍ਬਨ੍ਧੁਃ ਸਕਲਜਗਤਾਂ ਸਿਨ੍ਧੁਸੁਤਯਾ
जगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥ ५ ॥jagannāthaḥ svāmī nayanapathagāmī bhavatu me || 5 ||ਜਗਨ੍ਨਾਥਃ ਸ੍ਵਾਮੀ ਨਯਨਪਥਗਾਮੀ ਭਵਤੁ ਮੇ ॥ 5 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 6
परब्रह्मापीडः कुवलयदलोत्फुल्लनयनोparabrahmāpīḍaḥ kuvalayadalotphullanayanoਪਰਬ੍ਰਹ੍ਮਾਪੀਡਃ ਕੁਵਲਯਦਲੋਤ੍ਫੁਲ੍ਲਨਯਨੋ
निवासी नीलाद्रौ निहितचरणोऽनन्तशिरसि ।nivāsī nīlādrau nihitacaraṇo'nantaśirasi |ਨਿਵਾਸੀ ਨੀਲਾਦ੍ਰੌ ਨਿਹਿਤਚਰਣੋਨਨ੍ਤਸ਼ਿਰਸਿ ।
रसानन्दो राधासरसवपुरालिङ्गनसुखोrasānando rādhāsarasavapurāliṅganasukhoਰਸਾਨਨ੍ਦੋ ਰਾਧਾਸਰਸਵਪੁਰਾਲਿਙ੍ਗਨਸੁਖੋ
जगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥ ६ ॥jagannāthaḥ svāmī nayanapathagāmī bhavatu me || 6 ||ਜਗਨ੍ਨਾਥਃ ਸ੍ਵਾਮੀ ਨਯਨਪਥਗਾਮੀ ਭਵਤੁ ਮੇ ॥ 6 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 7
न वै प्रार्थ्यं राज्यं न च कनकता भोगविभवेna vai prārthyaṃ rājyaṃ na ca kanakatā bhogavibhaveਨ ਵੈ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥ੍ਯਂ ਰਾਜ੍ਯਂ ਨ ਚ ਕਨਕਤਾ ਭੋਗਵਿਭਵੇ
न याचेऽहं रम्यां निखिलजनकाम्यां वरवधूम् ।na yāce'haṃ ramyāṃ nikhilajanakāmyāṃ varavadhūm |ਨ ਯਾਚੇਹਂ ਰਮ੍ਯਾਂ ਨਿਖਿਲਜਨਕਾਮ੍ਯਾਂ ਵਰਵਧੂਮ੍ ।
सदा काले काले प्रमथपतिना गीतचरितोsadā kāle kāle pramathapatinā gītacaritoਸਦਾ ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਮਥਪਤਿਨਾ ਗੀਤਚਰਿਤੋ
जगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥ ७ ॥jagannāthaḥ svāmī nayanapathagāmī bhavatu me || 7 ||ਜਗਨ੍ਨਾਥਃ ਸ੍ਵਾਮੀ ਨਯਨਪਥਗਾਮੀ ਭਵਤੁ ਮੇ ॥ 7 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 8
हर त्वं संसारं द्रुततरमसारं सुरपतेhara tvaṃ saṃsāraṃ drutataramasāraṃ surapateਹਰ ਤ੍ਵਂ ਸਂਸਾਰਂ ਦ੍ਰੁਤਤਰਮਸਾਰਂ ਸੁਰਪਤੇ
हर त्वं पापानां विततिमपरां यादवपते ।hara tvaṃ pāpānāṃ vitatimaparāṃ yādavapate |ਹਰ ਤ੍ਵਂ ਪਾਪਾਨਾਂ ਵਿਤਤਿਮਪਰਾਂ ਯਾਦਵਪਤੇ ।
अहो दीनानाथं निहितमचलं पातुमनिशंaho dīnānāthaṃ nihitamacalaṃ pātumaniśaṃਅਹੋ ਦੀਨਾਨਾਥਂ ਨਿਹਿਤਮਚਲਂ ਪਾਤੁਮਨਿਸ਼ਂ
जगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥ ८ ॥jagannāthaḥ svāmī nayanapathagāmī bhavatu me || 8 ||ਜਗਨ੍ਨਾਥਃ ਸ੍ਵਾਮੀ ਨਯਨਪਥਗਾਮੀ ਭਵਤੁ ਮੇ ॥ 8 ॥
यह पद साझा करें9
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ जगन्नाथाष्टकं संपूर्णम् ॥iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya śrīmacchaṃkarabhagavataḥ kṛtau jagannāthāṣṭakaṃ saṃpūrṇam ||ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਤ੍ਪਰਮਹਂਸਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੀਗੋਵਿਨ੍ਦਭਗਵਤ੍ਪੂਜ੍ਯਪਾਦਸ਼ਿਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੀਮਚ੍ਛਂਕਰਭਗਵਤਃ ਕ੍ਰਿਤੌ ਜਗਨ੍ਨਾਥਾਸ਼੍ਟਕਂ ਸਂਪੂਰ੍ਣਮ੍ ॥
यह पद साझा करेंअन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित
पाठ: शंकराचार्य ग्रन्थावली खण्ड 18 (वाणी विलास प्रेस), पृ. 114–116 (स्कैन 126–128), संस्कृत विकिस्रोत पर प्रमाणित। विकिस्रोत के स्कैन में अनुस्वार-विसर्ग के बिन्दु और कुछ मात्राएँ मिट गई हैं और प्रतिलिपि में भी वे छूटे हैं (गापीनारी, रमाशभु, गामा आदि)। दोनों साक्ष्यों के आधार पर 22 अनुस्वार, 18 विसर्ग और कुछ मात्राएँ (गोपी, गणेश, गामी, नेत्रान्ते, रुचिरे) लौटाई गईं; वस्रन् → वसन्, हर व → हर त्वं। साक्ष्य: (म) मन्त्रपुष्पम् (रामकृष्ण मठ; यहाँ स्तोत्र श्री चैतन्य-कृत कहा गया है), OCR: 10 समान, 6 भिन्न (OCR-भूलें); (स) बृहत्स्तोत्ररत्नाकर 1912, क्र. 127: 3 समान, 13 भिन्न (टेक संक्षिप्त, पाठ-भेद)। निहितमचलं का अनुस्वार (स) और छन्द से। मन्त्रपुष्पम् का फलश्रुति-श्लोक इस संस्करण में नहीं है, नहीं जोड़ा गया।
रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।
प्रश्न
जगन्नाथाष्टकम् क्या है?
पुरी के जगन्नाथ के आठ श्लोक, हर श्लोक का अन्त 'जगन्नाथ स्वामी मेरे नयन-पथ में आएँ': यमुना-तट के वनों के कृष्ण, सागर-तट पर नीलाचल पर बलभद्र और सुभद्रा के बीच विराजमान, स्तुति गाती भीड़ के बीच रथ पर चलते प्रभु।
जगन्नाथाष्टकम् किस देवता से जुड़ा है?
जगन्नाथाष्टकम् भगवान जगन्नाथ से जुड़ा है। जगत के नाथ, पुरी में बलभद्र और सुभद्रा के साथ पूजित; कृष्ण और विष्णु से अभिन्न। रथ यात्रा उनका महापर्व है।
जगन्नाथाष्टकम् का अर्थ क्या है?
संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। जो कभी यमुना-तट के वनों में संगीत रचते हैं, गोपियों के मुख-कमलों के भ्रमर हैं, जिनके चरण लक्ष्मी, शिव, ब्रह्मा, इन्द्र और गणेश पूजते हैं; बाएँ हाथ में वेणु, सिर पर मोरपंख, कमर पर पीताम्बर, सखाओं पर कटाक्ष, वृन्दावन-लीला में रमे; महासागर-तट पर नीलगिरि के मन्दिर में बलभद्र के साथ, बीच में सुभद्रा, सब देवों को सेवा का अवसर देने वाले; करुणा-सागर, मेघमाला-से सुन्दर, श्रुतियों से गाए गए; रथ पर चलते, पग-पग पर ब्राह्मणों की स्तुति सुनते; नीलकमल-नयन, अनन्त पर चरण रखे; मैं राज्य, सोना, भोग या सुन्दर वधू नहीं माँगता — शिव जिनका यश गाते हैं, वे जगन्नाथ मेरी आँखों के सामन…
जगन्नाथाष्टकम् का स्रोत क्या है?
आदि शंकराचार्य को परम्परा से समर्पित स्तोत्र — The Works of Sri Sankaracharya vol. 18, pp. 114–116 (scan pages 126–128). परम्परा: वैष्णव।
क्या जगन्नाथाष्टकम् के अलग-अलग संस्करण हैं?
मुद्रणों में छोटे भेद: श्लोक 1 मुदाभीरीनारी; 2 विदधते; 4 रमावाणीराम… पद्मेक्षणमुखैः; 7 कनकतां भोगविभवं; 8 पातुमनिशं के स्थान पर निश्चितपदं। अनेक मुद्रणों में नवाँ फलश्रुति-श्लोक जगन्नाथाष्टकं पुण्यं… है, जो इस संस्करण में नहीं है। वाणी विलास संस्करण इसे शंकर-कृत बताता है; गौडीय संग्रह श्री चैतन्य-कृत, जिन्होंने इसे पुरी में गाया कहा जाता है।