अष्टकम् · भगवान जगन्नाथ

जगन्नाथाष्टकम् Jagannathashtakam

पुरी के जगन्नाथ के आठ श्लोक, हर श्लोक का अन्त 'जगन्नाथ स्वामी मेरे नयन-पथ में आएँ': यमुना-तट के वनों के कृष्ण, सागर-तट पर नीलाचल पर बलभद्र और सुभद्रा के बीच विराजमान, स्तुति गाती भीड़ के बीच रथ पर चलते प्रभु।

स्रोत-आधारित पाठ सम्पादकीय जाँच

PDF

मूल पाठ

श्लोक 1

कदाचित्कालिन्दीतटविपिनसंगीतकवरोkadācitkālindītaṭavipinasaṃgītakavaro

मुदा गोपीनारीवदनकमलास्वादमधुपः ।mudā gopīnārīvadanakamalāsvādamadhupaḥ |

रमाशंभुब्रह्मामरपतिगणेशार्चितपदोramāśaṃbhubrahmāmarapatigaṇeśārcitapado

जगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥ १ ॥jagannāthaḥ svāmī nayanapathagāmī bhavatu me || 1 ||

यह पद साझा करें

श्लोक 2

भुजे सव्ये वेणुं शिरसि शिखिपिञ्छ कटितटेbhuje savye veṇuṃ śirasi śikhipiñcha kaṭitaṭe

दुकूलं नेत्रान्ते सहचरकटाक्षं विदधत् ।dukūlaṃ netrānte sahacarakaṭākṣaṃ vidadhat |

सदा श्रीमद्वृन्दावनवसतिलीलापरिचयोsadā śrīmadvṛndāvanavasatilīlāparicayo

जगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥ २ ॥jagannāthaḥ svāmī nayanapathagāmī bhavatu me || 2 ||

यह पद साझा करें

श्लोक 3

महाम्भोधेस्तीरे कनकरुचिरे नीलशिखरेmahāmbhodhestīre kanakarucire nīlaśikhare

वसन्प्रासादान्तः सहजबलभद्रेण बलिना ।vasanprāsādāntaḥ sahajabalabhadreṇa balinā |

सुभद्रामध्यस्थः सकलसुरसेवावसरदोsubhadrāmadhyasthaḥ sakalasurasevāvasarado

जगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥ ३ ॥jagannāthaḥ svāmī nayanapathagāmī bhavatu me || 3 ||

यह पद साझा करें

श्लोक 4

कृपापारावारः सजलजलदश्रेणिरुचिरोkṛpāpārāvāraḥ sajalajaladaśreṇiruciro

रमावाणीसोमस्फुरदमलपद्मोद्भवमुखैः ।ramāvāṇīsomasphuradamalapadmodbhavamukhaiḥ |

सुरेन्द्रैराराध्यः श्रुतिगणशिखागीतचरितोsurendrairārādhyaḥ śrutigaṇaśikhāgītacarito

जगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥ ४ ॥jagannāthaḥ svāmī nayanapathagāmī bhavatu me || 4 ||

यह पद साझा करें

श्लोक 5

रथारूढो गच्छन्पथि मिलितभूदेवपटलैःrathārūḍho gacchanpathi militabhūdevapaṭalaiḥ

स्तुतिप्रादुर्भावं प्रतिपदमुपाकर्ण्य सदयः ।stutiprādurbhāvaṃ pratipadamupākarṇya sadayaḥ |

दयासिन्धुर्बन्धुः सकलजगतां सिन्धुसुतयाdayāsindhurbandhuḥ sakalajagatāṃ sindhusutayā

जगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥ ५ ॥jagannāthaḥ svāmī nayanapathagāmī bhavatu me || 5 ||

यह पद साझा करें

श्लोक 6

परब्रह्मापीडः कुवलयदलोत्फुल्लनयनोparabrahmāpīḍaḥ kuvalayadalotphullanayano

निवासी नीलाद्रौ निहितचरणोऽनन्तशिरसि ।nivāsī nīlādrau nihitacaraṇo'nantaśirasi |

रसानन्दो राधासरसवपुरालिङ्गनसुखोrasānando rādhāsarasavapurāliṅganasukho

जगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥ ६ ॥jagannāthaḥ svāmī nayanapathagāmī bhavatu me || 6 ||

यह पद साझा करें

श्लोक 7

न वै प्रार्थ्यं राज्यं न च कनकता भोगविभवेna vai prārthyaṃ rājyaṃ na ca kanakatā bhogavibhave

न याचेऽहं रम्यां निखिलजनकाम्यां वरवधूम् ।na yāce'haṃ ramyāṃ nikhilajanakāmyāṃ varavadhūm |

सदा काले काले प्रमथपतिना गीतचरितोsadā kāle kāle pramathapatinā gītacarito

जगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥ ७ ॥jagannāthaḥ svāmī nayanapathagāmī bhavatu me || 7 ||

यह पद साझा करें

श्लोक 8

हर त्वं संसारं द्रुततरमसारं सुरपतेhara tvaṃ saṃsāraṃ drutataramasāraṃ surapate

हर त्वं पापानां विततिमपरां यादवपते ।hara tvaṃ pāpānāṃ vitatimaparāṃ yādavapate |

अहो दीनानाथं निहितमचलं पातुमनिशंaho dīnānāthaṃ nihitamacalaṃ pātumaniśaṃ

जगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥ ८ ॥jagannāthaḥ svāmī nayanapathagāmī bhavatu me || 8 ||

यह पद साझा करें

9

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ जगन्नाथाष्टकं संपूर्णम् ॥iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya śrīmacchaṃkarabhagavataḥ kṛtau jagannāthāṣṭakaṃ saṃpūrṇam ||

यह पद साझा करें

अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ

पाठ: शंकराचार्य ग्रन्थावली खण्ड 18 (वाणी विलास प्रेस), पृ. 114–116 (स्कैन 126–128), संस्कृत विकिस्रोत पर प्रमाणित। विकिस्रोत के स्कैन में अनुस्वार-विसर्ग के बिन्दु और कुछ मात्राएँ मिट गई हैं और प्रतिलिपि में भी वे छूटे हैं (गापीनारी, रमाशभु, गामा आदि)। दोनों साक्ष्यों के आधार पर 22 अनुस्वार, 18 विसर्ग और कुछ मात्राएँ (गोपी, गणेश, गामी, नेत्रान्ते, रुचिरे) लौटाई गईं; वस्रन् → वसन्, हर व → हर त्वं। साक्ष्य: (म) मन्त्रपुष्पम् (रामकृष्ण मठ; यहाँ स्तोत्र श्री चैतन्य-कृत कहा गया है), OCR: 10 समान, 6 भिन्न (OCR-भूलें); (स) बृहत्स्तोत्ररत्नाकर 1912, क्र. 127: 3 समान, 13 भिन्न (टेक संक्षिप्त, पाठ-भेद)। निहितमचलं का अनुस्वार (स) और छन्द से। मन्त्रपुष्पम् का फलश्रुति-श्लोक इस संस्करण में नहीं है, नहीं जोड़ा गया।

रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।

प्रश्न

जगन्नाथाष्टकम् क्या है?

पुरी के जगन्नाथ के आठ श्लोक, हर श्लोक का अन्त 'जगन्नाथ स्वामी मेरे नयन-पथ में आएँ': यमुना-तट के वनों के कृष्ण, सागर-तट पर नीलाचल पर बलभद्र और सुभद्रा के बीच विराजमान, स्तुति गाती भीड़ के बीच रथ पर चलते प्रभु।

जगन्नाथाष्टकम् किस देवता से जुड़ा है?

जगन्नाथाष्टकम् भगवान जगन्नाथ से जुड़ा है। जगत के नाथ, पुरी में बलभद्र और सुभद्रा के साथ पूजित; कृष्ण और विष्णु से अभिन्न। रथ यात्रा उनका महापर्व है।

जगन्नाथाष्टकम् का अर्थ क्या है?

संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। जो कभी यमुना-तट के वनों में संगीत रचते हैं, गोपियों के मुख-कमलों के भ्रमर हैं, जिनके चरण लक्ष्मी, शिव, ब्रह्मा, इन्द्र और गणेश पूजते हैं; बाएँ हाथ में वेणु, सिर पर मोरपंख, कमर पर पीताम्बर, सखाओं पर कटाक्ष, वृन्दावन-लीला में रमे; महासागर-तट पर नीलगिरि के मन्दिर में बलभद्र के साथ, बीच में सुभद्रा, सब देवों को सेवा का अवसर देने वाले; करुणा-सागर, मेघमाला-से सुन्दर, श्रुतियों से गाए गए; रथ पर चलते, पग-पग पर ब्राह्मणों की स्तुति सुनते; नीलकमल-नयन, अनन्त पर चरण रखे; मैं राज्य, सोना, भोग या सुन्दर वधू नहीं माँगता — शिव जिनका यश गाते हैं, वे जगन्नाथ मेरी आँखों के सामन…

जगन्नाथाष्टकम् का स्रोत क्या है?

आदि शंकराचार्य को परम्परा से समर्पित स्तोत्र — The Works of Sri Sankaracharya vol. 18, pp. 114–116 (scan pages 126–128). परम्परा: वैष्णव।

क्या जगन्नाथाष्टकम् के अलग-अलग संस्करण हैं?

मुद्रणों में छोटे भेद: श्लोक 1 मुदाभीरीनारी; 2 विदधते; 4 रमावाणीराम… पद्मेक्षणमुखैः; 7 कनकतां भोगविभवं; 8 पातुमनिशं के स्थान पर निश्चितपदं। अनेक मुद्रणों में नवाँ फलश्रुति-श्लोक जगन्नाथाष्टकं पुण्यं… है, जो इस संस्करण में नहीं है। वाणी विलास संस्करण इसे शंकर-कृत बताता है; गौडीय संग्रह श्री चैतन्य-कृत, जिन्होंने इसे पुरी में गाया कहा जाता है।

व्हाट्सऐप