बिल्वाष्टकम् Bilvashtakam
शिव को एक बिल्वपत्र अर्पित करने के आठ छोटे श्लोक, हर श्लोक "एकबिल्वं शिवार्पितम्" पर समाप्त।
- देवता भगवान शिव
- प्रकार अष्टकम्
- भाषा संस्कृत
- परम्परा शैव
- स्रोत बृहत्स्तोत्ररत्नाकर, प्रथम भाग (1953) — Vol. 1, scan pages 446–447
प्रचलित पाठ सम्पादकीय जाँच
मूल पाठ
सुनें और अभ्यास करें
कृत्रिम (मशीनी) आवाज़ — उच्चारण में त्रुटि हो सकती है; रिकॉर्डिंग को प्राथमिकता दें।
कुंजियाँ (जब प्लेयर पर फ़ोकस हो): ← और → पिछला या अगला पद, स्पेस चलाएँ या रोकें।
यहाँ उच्चारण ऑडियो उपलब्ध नहीं है: इस पाठ की रिकॉर्डिंग अभी नहीं है और इस ब्राउज़र में संस्कृत या हिन्दी की आवाज़ नहीं है।
श्लोक 1
त्रिदळं त्रिगुणाकारं त्रिनेत्रं च त्रियायुधं ।tridaḷaṃ triguṇākāraṃ trinetraṃ ca triyāyudhaṃ |ਤ੍ਰਿਦਲ਼ਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਕਾਰਂ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਂ ਚ ਤ੍ਰਿਯਾਯੁਧਂ ।
त्रिजन्मपापसंहारं एकबिल्वं शिवार्पितम् ॥ १ ॥trijanmapāpasaṃhāraṃ ekabilvaṃ śivārpitam || 1 ||ਤ੍ਰਿਜਨ੍ਮਪਾਪਸਂਹਾਰਂ ਏਕਬਿਲ੍ਵਂ ਸ਼ਿਵਾਰ੍ਪਿਤਮ੍ ॥ 1 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
तीन पत्तों वाला, तीन गुणों के आकार वाला, शिव के तीन नेत्रों और त्रिशूल के समान, तीन जन्मों के पापों को हरने वाला एक बिल्वपत्र मैं शिव को अर्पित करता/करती हूँ।
श्लोक 2
त्रिशाखैर्बिल्वपत्रैश्च अच्छिद्रैः कोमलैश्शुभैः ।triśākhairbilvapatraiśca acchidraiḥ komalaiśśubhaiḥ |ਤ੍ਰਿਸ਼ਾਖੈਰ੍ਬਿਲ੍ਵਪਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਅਚ੍ਛਿਦ੍ਰੈਃ ਕੋਮਲੈਸ਼੍ਸ਼ੁਭੈਃ ।
तव पूजां करिष्यामि एकबिल्वं शिवार्पितम् ॥ २ ॥tava pūjāṃ kariṣyāmi ekabilvaṃ śivārpitam || 2 ||ਤਵ ਪੂਜਾਂ ਕਰਿਸ਼੍ਯਾਮਿ ਏਕਬਿਲ੍ਵਂ ਸ਼ਿਵਾਰ੍ਪਿਤਮ੍ ॥ 2 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
तीन शाखाओं वाले, बिना छेद के, कोमल और शुभ बिल्वपत्रों से मैं आपकी पूजा करूँगा/करूँगी; एक बिल्वपत्र मैं शिव को अर्पित करता/करती हूँ।
श्लोक 3
दर्शनं बिल्ववृक्षैश्च स्पर्शनं पापनाशनम् ।darśanaṃ bilvavṛkṣaiśca sparśanaṃ pāpanāśanam |ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਬਿਲ੍ਵਵ੍ਰਿਕ੍ਸ਼ੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪਾਪਨਾਸ਼ਨਮ੍ ।
अघोरपापसंहारं एकबिल्वं शिवार्पितम् ॥ ३ ॥aghorapāpasaṃhāraṃ ekabilvaṃ śivārpitam || 3 ||ਅਘੋਰਪਾਪਸਂਹਾਰਂ ਏਕਬਿਲ੍ਵਂ ਸ਼ਿਵਾਰ੍ਪਿਤਮ੍ ॥ 3 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
बिल्ववृक्ष का दर्शन और स्पर्श पाप का नाश करता है; शिव को अर्पित एक बिल्वपत्र घोर से घोर पाप को भी हर लेता है (ग्रन्थ का पारम्परिक फल-वचन)।
श्लोक 4
साळग्रामेषु विप्रेषु तटाके वनकूपयोः ।sāḷagrāmeṣu vipreṣu taṭāke vanakūpayoḥ |ਸਾਲ਼ਗ੍ਰਾਮੇਸ਼ੁ ਵਿਪ੍ਰੇਸ਼ੁ ਤਟਾਕੇ ਵਨਕੂਪਯੋਃ ।
यज्ञकोटिसहस्राणां एकबिल्वं शिवार्पितम् ॥ ४ ॥yajñakoṭisahasrāṇāṃ ekabilvaṃ śivārpitam || 4 ||ਯਜ੍ਞਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਏਕਬਿਲ੍ਵਂ ਸ਼ਿਵਾਰ੍ਪਿਤਮ੍ ॥ 4 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
ब्राह्मणों को शालग्राम का दान, तालाब और वन में कुएँ बनवाना, तथा करोड़ों-हज़ारों यज्ञ: इन सबका पुण्य शिव को अर्पित एक बिल्वपत्र के बराबर है (ग्रन्थ का पारम्परिक फल-वचन)।
श्लोक 5
दन्तिकोटिसहस्रेषु अश्वमेधशतानि च ।dantikoṭisahasreṣu aśvamedhaśatāni ca |ਦਨ੍ਤਿਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰੇਸ਼ੁ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧਸ਼ਤਾਨਿ ਚ ।
कोटिकन्याप्रदानेन एकबिल्वं शिवार्पितम् ॥ ५ ॥koṭikanyāpradānena ekabilvaṃ śivārpitam || 5 ||ਕੋਟਿਕਨ੍ਯਾਪ੍ਰਦਾਨੇਨ ਏਕਬਿਲ੍ਵਂ ਸ਼ਿਵਾਰ੍ਪਿਤਮ੍ ॥ 5 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
करोड़ों-हज़ारों हाथियों का दान, सौ अश्वमेध यज्ञ और करोड़ों कन्याओं का दान: इन सबके बराबर है शिव को अर्पित एक बिल्वपत्र (ग्रन्थ का पारम्परिक फल-वचन)।
श्लोक 6
एकं च बिल्वपत्रैश्च कोटियज्ञफलं लभेत् ।ekaṃ ca bilvapatraiśca koṭiyajñaphalaṃ labhet |ਏਕਂ ਚ ਬਿਲ੍ਵਪਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਕੋਟਿਯਜ੍ਞਫਲਂ ਲਭੇਤ੍ ।
महादेवैश्च पूजार्थं एकबिल्वं शिवार्पितम् ॥ ६ ॥mahādevaiśca pūjārthaṃ ekabilvaṃ śivārpitam || 6 ||ਮਹਾਦੇਵੈਸ਼੍ਚ ਪੂਜਾਰ੍ਥਂ ਏਕਬਿਲ੍ਵਂ ਸ਼ਿਵਾਰ੍ਪਿਤਮ੍ ॥ 6 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
महादेव की पूजा में अर्पित एक भी बिल्वपत्र से करोड़ों यज्ञों का फल मिलता है; एक बिल्वपत्र मैं शिव को अर्पित करता/करती हूँ (ग्रन्थ का पारम्परिक फल-वचन)।
श्लोक 7
काशीक्षेत्रे निवासं च कालभैरवदर्शनम् ।kāśīkṣetre nivāsaṃ ca kālabhairavadarśanam |ਕਾਸ਼ੀਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਨਿਵਾਸਂ ਚ ਕਾਲਭੈਰਵਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।
गयाप्रयागमे दृष्ट्वा एकबिल्वं शिवार्पितम् ॥ ७ ॥gayāprayāgame dṛṣṭvā ekabilvaṃ śivārpitam || 7 ||ਗਯਾਪ੍ਰਯਾਗਮੇ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਟ੍ਵਾ ਏਕਬਿਲ੍ਵਂ ਸ਼ਿਵਾਰ੍ਪਿਤਮ੍ ॥ 7 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
काशी क्षेत्र में निवास, कालभैरव के दर्शन, और गया तथा प्रयाग की यात्रा: इन सबके बराबर है शिव को अर्पित एक बिल्वपत्र (ग्रन्थ का पारम्परिक फल-वचन)।
श्लोक 8
उमया सह देवेशं वाहनं नन्दिशङ्करम् ।umayā saha deveśaṃ vāhanaṃ nandiśaṅkaram |ਉਮਯਾ ਸਹ ਦੇਵੇਸ਼ਂ ਵਾਹਨਂ ਨਨ੍ਦਿਸ਼ਙ੍ਕਰਮ੍ ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो एकबिल्वं शिवार्पितम् ॥ ८ ॥mucyate sarvapāpebhyo ekabilvaṃ śivārpitam || 8 ||ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਪਾਪੇਭ੍ਯੋ ਏਕਬਿਲ੍ਵਂ ਸ਼ਿਵਾਰ੍ਪਿਤਮ੍ ॥ 8 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
उमा सहित देवेश्वर और नन्दी पर सवार शंकर को एक बिल्वपत्र अर्पित करने से मनुष्य सब पापों से मुक्त होता है (ग्रन्थ का पारम्परिक फल-वचन)।
अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित
मुद्रित संस्करण के स्कैन से हर पंक्ति का मिलान किया गया; जहाँ मुक्त प्रतिलिपि में अन्तर था वहाँ मुद्रित पाठ रखा गया। संशोधनों की पूरी सूची अंग्रेज़ी टिप्पणी में है। श्लोकवार अर्थ: उद्योग ज्योतिष सम्पादकीय टीम द्वारा अपने शब्दों में लिखा भावार्थ (in-house paraphrase), अनुवाद नहीं।
रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।
भगवान शिव के और पाठ
- मन्त्र · भगवान शिव महामृत्युंजय मंत्र Mahamrityunjaya Mantra
- मूल मन्त्र · भगवान शिव ॐ नमः शिवाय (पंचाक्षरी मन्त्र) Om Namah Shivaya (Panchakshari Mantra)
- चालीसा · भगवान शिव श्री शिव चालीसा Shri Shiv Chalisa
- स्तुति · भगवान शिव कर्पूरगौरं करुणावतारं Karpura Gauram Karunavataram
- अष्टकम् · भगवान शिव श्री रुद्राष्टकम् Shri Rudrashtakam
- अष्टकम् · भगवान शिव लिङ्गाष्टकम् Lingashtakam
- स्तोत्र · भगवान शिव शिव पञ्चाक्षर स्तोत्रम् Shiva Panchakshara Stotram
- स्तोत्र · भगवान शिव शिव ताण्डव स्तोत्र Shiva Tandava Stotram
इन्हीं अवसरों के लिए
- स्तोत्र · भगवान शिव शिव महिम्न स्तोत्र Shiva Mahimna Stotram
- गायत्री मन्त्र · भगवान शिव रुद्र गायत्री (शिव गायत्री) Rudra Gayatri (Shiva Gayatri)
- पूजा विधि · भगवान शिव महाशिवरात्रि पूजा विधि: अभिषेक और चार प्रहर पूजा Maha Shivaratri Puja Vidhi: Abhishek and Four Prahar Worship
- आरती · भगवान शिव ॐ जय शिव ओंकारा (शिवजी की आरती) Om Jai Shiv Omkara (Shiv Aarti)
- स्तोत्र · भगवान शिव निर्वाण षट्कम् Nirvana Shatakam
- आरती · भगवान शिव लवथवती विक्राळा (शंकराची आरती) Lavthavti Vikrala (Shankarachi Aarti)
- स्तोत्र · भगवान शिव शिव अष्टोत्तरशतनाम स्तोत्र Shiva Ashtottara Shatanama Stotram
- प्रार्थना · भगवान शिव करचरणकृतं (क्षमा प्रार्थना) Kara Charana Kritam (prayer for forgiveness)
प्रश्न
बिल्वाष्टकम् क्या है?
शिव को एक बिल्वपत्र अर्पित करने के आठ छोटे श्लोक, हर श्लोक "एकबिल्वं शिवार्पितम्" पर समाप्त।
बिल्वाष्टकम् किस देवता से जुड़ा है?
बिल्वाष्टकम् भगवान शिव से जुड़ा है। महादेव — कल्याणकारी, योगेश्वर और परिवर्तन के देवता; शैव परम्पराओं के केन्द्रीय आराध्य।
बिल्वाष्टकम् का अर्थ क्या है?
तीन पत्तों वाले बिल्वपत्र की तुलना तीन गुणों, शिव के तीन नेत्रों और तीन आयुधों से की गई है, और कहा गया है कि यह तीन जन्मों के पाप नष्ट करता है। हर श्लोक शिव को अर्पित एक बिल्वपत्र के पुण्य की तुलना महान कर्मों से करता है — अनेक दान, असंख्य यज्ञ, काशीवास और कालभैरव दर्शन, गया और प्रयाग की यात्रा — और अन्तिम श्लोक कहता है कि उमा और नन्दी सहित शिव को इसे अर्पित करने वाला सब पापों से मुक्त होता है।
बिल्वाष्टकम् का स्रोत क्या है?
बृहत्स्तोत्ररत्नाकर, प्रथम भाग (1953) — Bilvashtakam. परम्परा: शैव।
क्या बिल्वाष्टकम् के अलग-अलग संस्करण हैं?
मुद्रित संस्करणों में कुछ शब्दों और श्लोक-संख्या में अन्तर मिलता है; यह पाठ टिप्पणी में बताए संस्करण पर आधारित है।