Purusha Suktam पुरुष सूक्त

Mantra 1

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt |

स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥१॥sa bhūmiṃ viśvato vṛtvātyatiṣṭhaddaśāṅgulam ||1||

Mantra 2

पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् ।puruṣa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhavyam |

उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥२॥utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati ||2||

Mantra 3

एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः ।etāvānasya mahimāto jyāyām̐śca pūruṣaḥ |

पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥३॥pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi ||3||

Mantra 4

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः ।tripādūrdhva udaitpuruṣaḥ pādo'syehābhavatpunaḥ |

ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥४॥tato viṣvaṅvyakrāmatsāśanānaśane abhi ||4||

Mantra 5

तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः ।tasmādvirāḷajāyata virājo adhi pūruṣaḥ |

स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥५॥sa jāto atyaricyata paścādbhūmimatho puraḥ ||5||

Mantra 6

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ।yatpuruṣeṇa haviṣā devā yajñamatanvata |

वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥६॥vasanto asyāsīdājyaṃ grīṣma idhmaḥ śaraddhaviḥ ||6||

Mantra 7

तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः ।taṃ yajñaṃ barhiṣi praukṣanpuruṣaṃ jātamagrataḥ |

तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥७॥tena devā ayajanta sādhyā ṛṣayaśca ye ||7||

Mantra 8

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् ।tasmādyajñātsarvahutaḥ sambhṛtaṃ pṛṣadājyam |

पशून् ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥८॥paśūn tām̐ścakre vāyavyānāraṇyāngrāmyāśca ye ||8||

Mantra 9

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे ।tasmādyajñātsarvahuta ṛcaḥ sāmāni jajñire |

छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥९॥chandāṃsi jajñire tasmādyajustasmādajāyata ||9||

Mantra 10

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः ।tasmādaśvā ajāyanta ye ke cobhayādataḥ |

गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥१०॥gāvo ha jajñire tasmāttasmājjātā ajāvayaḥ ||10||

Mantra 11

यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।yatpuruṣaṃ vyadadhuḥ katidhā vyakalpayan |

मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ॥११॥mukhaṃ kimasya kau bāhū kā ūrū pādā ucyete ||11||

Mantra 12

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः ।brāhmaṇo'sya mukhamāsīdbāhū rājanyaḥ kṛtaḥ |

ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥१२॥ūrū tadasya yadvaiśyaḥ padbhyāṃ śūdro ajāyata ||12||

Mantra 13

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ।candramā manaso jātaścakṣoḥ sūryo ajāyata |

मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥१३॥mukhādindraścāgniśca prāṇādvāyurajāyata ||13||

Mantra 14

नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत ।nābhyā āsīdantarikṣaṃ śīrṣṇo dyauḥ samavartata |

पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन् ॥१४॥padbhyāṃ bhūmirdiśaḥ śrotrāttathā lokām̐ akalpayan ||14||

Mantra 15

सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः ।saptāsyāsanparidhayastriḥ sapta samidhaḥ kṛtāḥ |

देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥१५॥devā yadyajñaṃ tanvānā abadhnanpuruṣaṃ paśum ||15||

Mantra 16

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।yajñena yajñamayajanta devāstāni dharmāṇi prathamānyāsan |

ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥१६॥te ha nākaṃ mahimānaḥ sacanta yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ ||16||